Jump to content
ꯃꯔꯨꯑꯣꯏꯕ ꯌꯦꯡꯐꯝ
ꯃꯔꯨꯑꯣꯏꯕ ꯌꯦꯡꯐꯝ
move to sidebar
ꯂꯣꯠꯂꯨ
ꯆꯠꯄꯥ
ꯃꯔꯨꯑꯣꯏꯕ ꯂꯃꯥꯏ
ꯍꯧꯖꯤꯛꯀꯤ ꯑꯣꯏꯕ ꯑꯍꯣꯡꯕꯁꯤꯡ
ꯆꯥꯡ ꯅꯥꯏꯗꯕ ꯂꯃꯥꯏ
ꯃꯦꯗꯤꯌꯥꯋꯤꯀꯤ ꯃꯇꯥꯡꯗ ꯃꯇꯦꯡ
ꯚꯥꯔꯠꯄꯤꯗꯤꯌꯥ
ꯊꯤꯕꯥ
ꯊꯤꯕꯥ
Appearance
ꯑꯩꯒꯤ ꯑꯣꯏꯕꯥ ꯑꯃꯥ ꯁꯦꯝꯕꯥ
ꯆꯪꯁꯤꯟꯕ ꯃꯅꯨꯪꯗ
ꯏꯁꯥꯒꯥ ꯂꯣꯏꯅꯕꯥ ꯈꯨꯠꯂꯥꯏ
ꯑꯩꯒꯤ ꯑꯣꯏꯕꯥ ꯑꯃꯥ ꯁꯦꯝꯕꯥ
ꯆꯪꯁꯤꯟꯕ ꯃꯅꯨꯪꯗ
Pages for logged out editors
ꯍꯦꯟꯅ ꯇꯝꯁꯤꯟꯂꯨ
ꯈꯣꯝꯒꯠꯂꯛꯂꯤꯕꯁꯤꯡ
ꯋꯥ ꯍꯥꯏꯐꯝ
ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ
ꯁꯦꯝꯒꯠꯂꯤ
ꯂꯃꯥꯏ
ꯈꯟꯅ ꯅꯩꯅꯕ
ꯃꯤꯇꯩ ꯂꯣꯟ
ꯃꯤꯇꯩ ꯂꯣꯟ
বাংলা মায়েক (চাংয়েং তৌবা)
ꯄꯥꯑꯣ
ꯁꯦꯝꯒꯠ ꯁꯥꯒꯠꯂꯨ
ꯁꯦꯝꯒꯠꯂꯛꯄꯒꯤ ꯍꯧꯔꯛꯐꯝ
ꯄꯨꯋꯥꯔꯤ ꯎꯠꯂꯨ
ꯈꯨꯠꯂꯥꯏꯁꯤꯡ
ꯈꯨꯠꯂꯥꯏꯁꯤꯡ
move to sidebar
ꯂꯣꯠꯂꯨ
ꯊꯕꯛ ꯄꯥꯡꯊꯣꯛꯄ
ꯄꯥꯑꯣ
ꯁꯦꯝꯒꯠ ꯁꯥꯒꯠꯂꯨ
ꯁꯦꯝꯒꯠꯂꯛꯄꯒꯤ ꯍꯧꯔꯛꯐꯝ
ꯄꯨꯋꯥꯔꯤ ꯎꯠꯂꯨ
ꯃꯌꯥꯝꯒꯤ ꯑꯣꯏꯕ
ꯃꯁꯤꯗ ꯀꯔꯤ ꯁꯝꯃꯤ
ꯃꯔꯤꯂꯩꯅꯕ ꯑꯍꯣꯡꯕꯁꯤꯡ
ꯑꯈꯟꯅꯕ ꯂꯃꯥꯏꯁꯤꯡ
ꯂꯃꯥꯏꯒꯤ ꯃꯇꯥꯡꯗ
Appearance
move to sidebar
ꯂꯣꯠꯂꯨ
ꯈꯪꯍꯟꯕ:
ꯅꯪ ꯃꯅꯨꯡ ꯆꯪꯗꯔꯤ ꯫ ꯅꯪꯒꯤ ꯑꯥꯏꯄꯤ ꯑꯦꯗ꯭ꯔꯦꯁ ꯃꯤꯌꯥꯝ ꯄꯨꯝꯕꯅ ꯎꯔꯅꯤ, ꯅꯪꯅ ꯀꯔꯤꯒꯨꯝꯕ ꯱ ꯍꯦꯛꯇ ꯁꯦꯝꯒꯠꯄ-ꯏꯈꯠꯄꯗ ꯫ ꯀꯔꯤꯒꯨꯝꯕ ꯅꯪꯅ
ꯃꯅꯨꯡ ꯆꯪꯁꯤꯟꯕ
ꯅꯠꯇ꯭ꯔꯒ
ꯑꯦꯀꯥꯎꯟ ꯱ ꯁꯥꯕ
, ꯅꯪꯒꯤ ꯁꯦꯝꯒꯠ-ꯁꯥꯒꯠꯄꯗꯨ ꯅꯪꯒꯤ ꯁꯤꯖꯤꯟꯅꯔꯤꯕ ꯃꯃꯤꯡꯗ ꯍꯥꯞꯆꯤꯟꯒꯅꯤ, ꯑꯃꯗꯤ ꯑꯇꯩ ꯀꯥꯟꯅꯕ ꯀꯌꯥꯃꯔꯨꯝ ꯐꯪꯒꯅꯤ ꯫
ꯑꯦꯟꯇꯤ ꯁ꯭ꯄꯥꯝ ꯌꯦꯡꯁꯤꯅꯕ ꯫ ꯃꯁꯤ
ꯃꯦꯟꯁꯤꯟꯂꯣꯏꯗꯕꯅꯤ
!
{{Infobox settlement | name = [[ꯀꯪꯂꯩꯄꯥꯛ]] <br> ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ | type = [[States and union territories of India|ꯂꯩꯄꯥꯛ ꯃꯆꯥ]] | image_skyline = Lohtak Lake.JPG | image_caption = ꯂꯣꯛꯇꯥꯛ ꯄꯥꯠ, [[ꯏꯝꯐꯥꯜ]]ꯗꯒꯤ ꯀꯤꯂꯣꯃꯤꯇꯔ ꯳꯰ ꯂꯥꯞꯄꯥ | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = [[ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯁꯛꯇꯥꯛ|ꯁꯛꯇꯥꯛ]] | blank_emblem_size = 100px | image_map = IN-MN.svg | map_alt = ꯏꯟꯗꯤꯌꯥꯒꯤ ꯂꯩꯄꯥꯛ ꯃꯆꯥ, ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ | subdivision_type = [[List of sovereign states|ꯂꯩꯄꯥꯛ]] | subdivision_name = | established_title = ꯁꯦꯝꯈꯤꯕ ꯃꯇꯝ | established_date = ꯲꯱ ꯋꯥꯛꯆꯤꯡ ꯳꯲꯷꯰ [[ꯃꯂꯤꯌꯥꯐꯝ ꯄꯥꯜꯆꯥ ꯀꯨꯝꯁꯤꯡ]] | parts_type = [[List of Indian districts|ꯄꯅꯥ]] | parts_style = para | p1 = [[ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯄꯅꯥ ꯃꯁꯤꯡ|꯱꯶]] | seat_type = ꯀꯣꯅꯨꯡ | seat = [[ꯏꯝꯐꯥꯜ|ꯏꯝꯐꯥꯜ]] | government_footnotes = | leader_title = ꯂꯩꯉꯥꯛ ꯂꯝꯖꯤꯡ ꯄꯨꯔꯦꯜ | leader_name = [[ꯅꯥꯖꯃꯥ ꯍꯦꯞꯇꯨꯜꯂꯥ]]<ref>http://www.uniindia.com/guv-dr-najma-heptulla-presents-ustad-bismillah-khan-puraskar/east/news/1702349.html</ref> | leader_title1 = ꯂꯩꯉꯥꯛ ꯁꯦꯂꯨꯡꯕ ꯃꯀꯣꯛ | leader_name1 = [[ꯅꯣꯡꯊꯣꯝꯕꯝ ꯕꯤꯔꯦꯟ ꯁꯤꯡꯍ]] ([[ꯚꯔꯥꯠꯇꯤꯌꯥ ꯖꯅꯥꯇꯥ ꯄꯥꯔꯇꯤ]])<ref>[http://indiatoday.intoday.in/story/biren-singh-manipur-chief-minister/1/904413.html BJP leader Biren Singh sworn in as Manipur Chief Minister] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170315121302/http://indiatoday.intoday.in/story/biren-singh-manipur-chief-minister/1/904413.html |date=15 March 2017 }}, India Today (15 March 2017)</ref> | leader_title2 = [[ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯂꯦꯖꯤꯁ꯭ꯂꯦꯇꯤꯚ ꯃꯤꯐꯝ]] | leader_name2 = [[ꯌꯨꯅꯤꯀꯥꯔꯃꯦꯜ]] (ꯐꯝ ꯶꯰) | leader_title3 = [[ꯂꯣꯛ ꯁꯚꯥ]] | leader_name3 = ꯔꯥꯖ꯭ꯌ ꯁꯚꯥ ꯱<br /> ꯂꯣꯛ ꯁꯚꯥ ꯲ | leader_title4 = ꯑꯋꯥꯡꯕ ꯋꯥꯌꯦꯟꯁꯪ | leader_name4 = [[ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯑꯋꯥꯡꯕ ꯋꯥꯌꯦꯟꯁꯪ]] | unit_pref = | website = [http://www.manipur.gov.in www.manipur.gov.in] | area_total_km2 = ꯲꯲꯳꯲꯷ | area_rank = ꯲꯴ꯁꯨꯕ | population_total = ꯲,꯸꯵꯵,꯷꯹꯴ | population_as_of = ꯲꯰꯱꯱<ref>http://www.census2011.co.in/census/state/manipur.html</ref> | population_rank = ꯲꯴ꯁꯨꯕ | population_density_km2 = | timezone1 = | utc_offset1 = | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-MN]] | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = ꯱꯵ꯁꯨꯕ (꯲꯰꯱꯷) | blank_name_sec2 = ꯃꯌꯦꯛ ꯆꯠꯄ | blank_info_sec2 = ꯷꯹.꯸꯵℅ (꯱꯶ꯁꯨꯕ) | blank1_name_sec2 = ꯂꯣꯢꯁꯪꯒꯤ ꯂꯣꯟ | blank1_info_sec2 = [[ꯃꯤꯇꯩꯂꯣꯟ]] <ref>http://manipur.gov.in/?page_id=3507</ref> | footnotes = }} {{Infobox region symbols | state = ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ | country =[[ꯏꯟꯗꯤꯌꯥ]] | emblem = [[ꯀꯪꯂꯥꯁꯥ]] | language = [[ꯃꯤꯇꯩꯂꯣꯟ]] | song = [[ꯁꯅꯥ ꯂꯩꯄꯥꯛ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ]] | animal = [[ꯁꯉꯥꯏ]] (''ꯔꯨꯁꯔꯚꯁ ꯑꯦꯜꯗꯤ ꯑꯦꯜꯗꯤ'') | bird = [[ꯅꯣꯉꯤꯟ]] (''ꯁꯤꯔꯃꯥꯇꯤꯀꯁ ꯍ꯭ꯌꯨꯃꯤꯌꯦꯏ'') | tree = [[ꯎꯅꯤꯡꯊꯧ]] (''ꯐꯣꯢꯕꯦ ꯍꯥꯢꯅꯦꯁꯤꯌꯥꯅꯥ'') | flower = [[ꯁꯤꯔꯨꯢ ꯊꯔꯣ|ꯁꯤꯔꯨꯏ ꯂꯤꯂꯤ]] (''ꯂꯤꯂꯤꯌꯝ ꯃꯦꯛꯂꯤꯅꯤꯌꯦꯏ'') | river = [[ꯏꯝꯐꯥꯜ ꯇꯨꯔꯦꯜ]] | sport = [[ꯁꯥꯒꯣꯜ ꯀꯥꯡꯖꯩ]] | dance = [[ꯂꯥꯏꯍꯔꯥꯎꯕ ꯖꯒꯣꯏ]] | day = [[ꯅꯣꯡꯃꯥꯏꯖꯤꯡ]] }} '''ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ''' ('''[[ꯀꯪꯂꯩꯄꯥꯛ]]''') ({{IPAc-en|audio=Manipur.ogg|ˈ|m|ʌ|n|ɪ|p|ʊər}}) ꯑꯁꯤ [[ꯑꯋꯥꯡ ꯅꯣꯡꯄꯣꯛ ꯏꯟꯗꯤꯌꯥ]]ꯒꯤ ꯂꯩꯄꯥꯛ ꯂꯩꯈꯥꯢ (ꯂꯝꯈꯥꯢ) ꯑꯃꯅꯤ ꯫ ꯂꯩꯄꯥꯛ ꯂꯩꯈꯥꯢ (ꯂꯝꯈꯥꯢ) ꯑꯁꯤꯒꯤ ꯀꯣꯅꯨꯡ ꯑꯁꯤ [[ꯏꯝꯐꯥꯜ]]ꯅꯤ ꯫ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯑꯁꯤ [[ꯅꯥꯒꯥꯂꯦꯟ꯭ꯗ]]ꯅ ꯑꯋꯥꯡꯗ, [[ꯃꯤꯖꯣꯔꯥꯝ]]ꯅ ꯃꯈꯥꯗ, [[ꯑꯁꯥꯝ]]ꯅ ꯅꯣꯡꯆꯨꯞꯇ ꯑꯃꯗꯤ [[ꯑꯋꯥ ꯂꯩꯄꯥꯛ]]ꯅ ꯅꯣꯡꯄꯣꯛꯇ ꯀꯣꯢꯁꯤꯟꯗꯨꯅ ꯂꯩꯕ ꯂꯩꯄꯥꯛ ꯃꯆꯥ ꯑꯃꯅꯤ ꯫ ꯃꯁꯤꯒꯤ ꯄꯥꯛ-ꯆꯥꯎꯕ ꯑꯁꯤ ꯀꯤ.ꯃꯤ. ꯲꯲꯳꯲꯷ ꯅꯤ ꯫ ꯏꯪ. ꯀꯨꯝꯆꯥ ꯲꯰꯱꯱ꯒꯤ ꯃꯤꯀꯣꯛ ꯊꯤꯕꯗ ꯂꯝ ꯑꯁꯤꯒꯤ ꯃꯤꯁꯤꯡ ꯑꯁꯤ ꯃꯤꯂꯤꯌꯟ ꯳ꯃꯨꯛ ꯑꯣꯢꯈꯤ ꯫ ꯂꯝꯗꯝ ꯑꯁꯤꯗ [[ꯃꯤꯇꯩ ꯀꯥꯡꯂꯨꯞ]] ꯑꯃꯗꯤ ꯑꯇꯩ ꯀꯥꯡꯂꯨꯞ ꯃꯌꯥꯝ ꯄꯨꯟꯅ ꯈꯨꯟꯗꯥꯃꯤꯟꯅꯔꯤ ꯫ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯑꯁꯤ ꯑꯦꯁꯤꯌꯥꯒꯤ ꯁꯦꯟꯃꯤꯠꯂꯣꯟ ꯑꯃꯗꯤ ꯆꯠꯅꯂꯣꯟꯒꯤ ꯑꯣꯟꯊꯣꯛ ꯑꯣꯟꯁꯤꯟꯒꯤ ꯐꯥꯎꯅ ꯂꯝꯗꯝ ꯑꯣꯢꯗꯨꯅ ꯆꯍꯤ ꯲꯵꯰꯰ ꯍꯦꯟꯅ ꯂꯥꯛꯂꯤ꯫<ref>Naorem Sanajaoba (editor), ''Manipur, Past and Present: The Heritage and Ordeals of a Civilization'', Volume 4, Chapter 1: NK Singh, {{ISBN|978-8170998532}}</ref> ꯂꯝꯗꯝ ꯑꯁꯤ ꯚꯥꯔꯠꯀꯤ ꯂꯝꯂꯦꯟ, ꯈꯥꯒꯤ ꯂꯩꯄꯥꯛ, ꯁꯥꯢꯕꯦꯔꯤꯌꯥ, ꯃꯥꯢꯀ꯭ꯔꯣꯅꯦꯁꯤꯌꯥ ꯑꯃꯗꯤ ꯄꯣꯂꯤꯅꯦꯁꯤꯌꯥꯒ ꯁꯥꯡꯂꯕ ꯃꯇꯝꯗꯒꯤ ꯃꯤ ꯀꯥꯡꯂꯨꯞ, ꯆꯠꯅꯂꯣꯟ ꯑꯃꯗꯤ ꯂꯥꯢꯅꯤꯡ ꯀꯌꯥꯒꯤ ꯐꯥꯎꯗꯣꯛ ꯐꯥꯎꯖꯤꯟꯐꯝ ꯑꯣꯢꯗꯨꯅ ꯑꯃꯗꯤ ꯁꯝꯅꯗꯨꯅ ꯂꯥꯛꯢ ꯫<ref>Naorem Sanajaoba (editor), ''Manipur, Past and Present: The Heritage and Ordeals of a Civilization'', Volume 4, Chapter 4: K Murari, {{ISBN|978-8170998532}}</ref><ref>{{Cite web | url=http://e-pao.net/epSubPageExtractor.asp?src=manipur.History_of_Manipur.Trade_connection_of_Manipur_with_Southeast_Asia_in_Pre_British_period_Part_2_By_Budha_Kamei | title=Trade connection of Manipur with Southeast Asia in Pre British period Part 2 by Budha Kamei | access-date=7 July 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180708044726/http://e-pao.net/epSubPageExtractor.asp?src=manipur.History_of_Manipur.Trade_connection_of_Manipur_with_Southeast_Asia_in_Pre_British_period_Part_2_By_Budha_Kamei | archive-date=8 July 2018 | dead-url=no | df=dmy-all }}</ref> [[ꯕ꯭ꯔꯤꯇꯤꯁꯅ ꯄꯥꯟꯂꯝꯕ]] ꯃꯇꯝꯗ, ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯑꯁꯤ ꯅꯤꯡꯊꯧ ꯄꯥꯟꯍꯟꯗꯨꯅ ꯂꯩꯄꯥꯛ ꯉꯥꯛꯄ ꯌꯥꯎꯍꯟꯂꯝꯃꯤ ꯫<ref>Naorem Sanajaoba (Editor), ''Manipur, Past and Present: The Heritage and Ordeals of a Civilization'', Volume 4, Chapter 2: NT Singh, {{ISBN|978-8170998532}}</ref> ꯏꯪ ꯀꯨꯝꯖꯥ ꯱꯹꯱꯷ ꯗꯒꯤ ꯱꯹꯳꯹ ꯐꯥꯎꯕꯗ, ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯒꯤ ꯃꯤꯑꯣꯏ ꯈꯔꯅ ꯃꯤꯌꯥꯝꯅ ꯂꯩꯉꯥꯛꯆꯕ ꯂꯩꯄꯥꯛ ꯑꯃ ꯑꯣꯏꯅ ꯇꯛꯁꯤꯟꯂꯝꯏ ꯫ ꯏꯪ ꯀꯨꯝꯖꯥ ꯱꯹꯳꯰ ꯂꯣꯏꯔꯛ ꯑꯗꯨꯋꯥꯏꯗ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯒꯤ ꯂꯩꯄꯥꯛ ꯉꯥꯛꯄ ꯃꯤꯑꯣꯏꯁꯤꯡꯅ [[ꯑꯋꯥ]]ꯒ ꯄꯨꯟꯕꯒꯤ ꯃꯍꯨꯠꯇ ꯏꯟꯗꯤꯌꯥꯒ ꯄꯨꯟꯒꯦ ꯍꯥꯏꯅ ꯋꯥꯔꯤ ꯁꯥꯅꯈꯤ ꯫ [[ꯃꯤꯇꯩ|ꯃꯤꯇꯩ ꯐꯨꯔꯨꯞ]] ꯑꯃꯗꯤ [[ꯄꯥꯡꯒꯜ ꯐꯨꯔꯨꯞ]] ꯑꯅꯤ ꯄꯨꯟꯁꯤꯟꯂꯒ <ref name="Khomdan Singh Lisam pp 322">Khomdan Singh Lisam, ''Encyclopaedia Of Manipur'', {{ISBN|978-8178358642}}, pp. 322–347</ref> ꯑꯄꯨꯟꯕ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯃꯤꯁꯤꯡꯗ ꯆꯥꯥꯗ ꯵꯳ ꯑꯣꯏ, ꯅꯥꯒꯥ ꯐꯨꯔꯨꯞꯅ ꯆꯥꯗ ꯲꯴ ꯑꯃꯗꯤ ꯀꯨꯀꯤ ꯐꯨꯔꯨꯞꯅ ꯆꯥꯗ ꯱꯶ ꯑꯣꯏ ꯫<ref>http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/ST.html</ref>. ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯒꯤ ꯃꯄꯨꯡ ꯑꯣꯢꯕꯟꯂꯣꯟꯗꯤ ꯃꯤꯇꯩꯂꯣꯟ (ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯤ ꯂꯣꯟ) ꯅ ꯑꯣꯢ ꯫ ꯍꯥꯎ ꯀꯥꯡꯂꯨꯞꯁꯤꯡꯅ ꯂꯝꯗꯝ ꯑꯁꯤꯒꯤ ꯲꯰꯱꯱ ꯆꯍꯤꯒꯤ ꯃꯤꯀꯣꯛ ꯊꯤꯕꯒꯤ ꯃꯇꯨꯡꯏꯟꯅ ꯆꯥꯗ ꯴꯱ ꯑꯣꯢ꯫<ref>http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/ST.html</ref> ꯍꯥꯎ ꯀꯥꯡꯂꯨꯞꯁꯤꯡꯀꯥꯡꯂꯨꯞꯁꯤꯡ ꯑꯁꯤ ꯂꯝ ꯂꯝꯒꯤ ꯈꯦꯠꯅꯕ ꯂꯣꯟꯁꯤꯡ ꯑꯃꯗꯤ ꯇꯣꯉꯥꯟ ꯇꯣꯉꯥꯟꯕ ꯆꯠꯅꯕꯤ ꯂꯩ꯫ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯒꯤ ꯐꯨꯔꯨꯁꯤꯡ ꯑꯁꯤ ꯃꯈꯜ ꯃꯈꯥ ꯀꯌꯥꯒꯤ ꯂꯥꯏꯅꯤꯡ ꯂꯤꯆꯠ ꯆꯠꯂꯤ ꯫<ref name="census2011"/> ꯲꯰꯱꯱ ꯒꯤ ꯃꯤꯀꯣꯛ ꯊꯤꯕꯒꯤ ꯃꯇꯨꯡꯏꯟꯅ [[ꯍꯤꯟꯗꯨ ꯂꯥꯢꯅꯤꯡ]]ꯅ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯒꯤ ꯃꯄꯨꯡ ꯑꯣꯢꯕ ꯂꯥꯢꯅꯤꯡ ꯑꯣꯢꯔꯤ꯫ ꯃꯁꯤꯒꯤ ꯃꯇꯨꯡꯗ ꯃꯤꯁꯤꯡꯒꯤ ꯃꯇꯨꯡꯏꯟꯅ [[ꯈ꯭ꯔꯤꯁꯇ꯭ꯌꯥꯟ]] ꯂꯥꯢꯅꯤꯡ, [[ꯏꯁ꯭ꯂꯥꯝ]] ꯂꯥꯢꯅꯤꯡ, [[ꯁꯅꯥꯃꯍꯤ ꯂꯥꯢꯅꯤꯡ]], [[ꯖꯨꯗꯥꯏꯁꯝ]] ꯂꯥꯢꯅꯤꯡ ꯅꯆꯤꯡꯕ ꯂꯩꯔꯤ꯫<ref name="census2011"/><ref name="hueiyenlanpao.com">{{Cite web | url=http://www.hueiyenlanpao.com/page/items/34799/religious-landscape-in-manipur | title=Hueiyen Lanpao | Official Website Manipur Daily | access-date=29 May 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160918062647/http://hueiyenlanpao.com/page/items/34799/religious-landscape-in-manipur/ | archive-date=18 September 2016 | dead-url=no | df=dmy-all }}</ref> ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯒꯤ [[ꯁꯦꯟꯃꯤꯠꯂꯣꯟ]] ꯑꯁꯤ ꯂꯧ-ꯎꯕ, ꯎꯍꯩ ꯄꯥꯝꯕꯤ ꯁꯤꯡꯅꯥ ꯊꯥꯕꯅꯤ, ꯂꯣꯏꯅꯅ ꯏꯁꯤꯡꯗꯒꯤ ꯃꯩ ꯁꯨꯡꯕ ꯁꯨ ꯌꯥꯎꯏ꯫ ꯃꯁꯤ ꯃꯐꯝ ꯑꯇꯩꯒ ꯍꯥꯏꯕꯗꯤ ꯁ꯭ꯇꯦꯠ ꯑꯇꯩꯒ [[ꯏꯝꯐꯥꯜ ꯃꯥꯂꯦꯝ ꯃꯥꯂꯪ ꯍꯤꯊꯥꯡꯐꯝ]] ꯁꯤꯖꯤꯟꯅꯗꯨꯅ ꯆꯠꯂꯤ, ꯑꯋꯥꯡ ꯅꯣꯡꯄꯣꯛ ꯏꯟꯗꯤꯌꯥꯒꯤ ꯲ꯁꯨꯕ ꯆꯥꯎꯕ ꯃꯥꯂꯪ ꯍꯤꯊꯥꯡꯐꯝꯅꯤ ꯫<ref name=manipuraai/> ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯑꯁꯤ ꯁꯥꯅ ꯈꯣꯠꯅꯕꯒꯤ ꯂꯝꯗꯁꯨ ꯊꯣꯢꯗꯣꯛ ꯍꯦꯟꯗꯣꯛꯅ ꯃꯃꯤꯡ ꯂꯩ ꯑꯃꯗꯤ ꯃꯁꯥꯟꯅ ꯀꯌꯥꯒꯤ ꯍꯧꯔꯛꯐꯝꯁꯨ ꯑꯣꯏ꯫ ꯃꯐꯝ ꯑꯁꯤ [[ꯖꯒꯣꯢ ꯔꯥꯁ]]ꯀꯤ ꯍꯧꯔꯛꯐꯝꯁꯨ ꯑꯣꯏ꯫<ref>{{Cite book|author=Reginald Massey|title=India's Dances: Their History, Technique, and Repertoire|url=https://books.google.com/books?id=t6MJ8jbHqIwC|year=2004|publisher=Abhinav|isbn=978-81-7017-434-9|pages=177–184|access-date=4 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170304053010/https://books.google.com/books?id=t6MJ8jbHqIwC|archive-date=4 March 2017|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref> ꯃꯐꯝ ꯑꯁꯤ [[ꯁꯥꯒꯣꯜ ꯀꯥꯡꯖꯩ]] ꯒꯤ ꯍꯧꯔꯛꯐꯝ ꯅꯤ ꯑꯃꯗꯤ [[ꯏꯎꯔꯣꯞ]] ꯃꯆꯥꯁꯤꯡꯗ ꯃꯁꯥꯅ ꯑꯁꯤ ꯁꯛꯇꯥꯛꯈꯤꯕꯅꯤ ꯍꯥꯢꯅꯁꯨ ꯂꯧꯅꯔꯤ꯫<ref name="nam.ac.uk"/> ==ꯑꯇꯣꯞꯄ ꯃꯃꯤꯡꯁꯤꯡ== ꯑꯔꯤꯕꯥ ꯄꯨꯋꯥꯔꯤ ꯂꯥꯏꯔꯤꯛꯁꯤꯡꯒꯤ ꯃꯇꯨꯡ ꯏꯟꯅ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯑꯁꯤ [[ꯀꯪꯂꯩꯄꯥꯛ]], [[ꯁꯅꯥꯂꯩꯄꯥꯛ]] ꯍꯥꯏꯅꯁꯨ ꯀꯧꯔꯝꯃꯤ ꯍꯥꯏꯕꯒꯤ ꯈꯨꯗꯝ ꯐꯪꯉꯤ ꯫<ref name="Sanajaoba1988">{{Cite book|author=Naorem Sanajaoba|title=Manipur, Past and Present: The Heritage and Ordeals of a Civilization|url=https://books.google.com/books?id=-CzSQKVmveUC&pg=PA31|year=1988|publisher=Mittal Publications|isbn=978-81-7099-853-2|pages=31–32 with footnotes}}</ref> ''ꯀꯪꯂꯩ'' ꯍꯥꯏꯕꯒꯤ ꯋꯥꯍꯟꯊꯣꯛꯇꯤ "ꯀꯩꯂꯩꯄꯥꯛꯀꯤ/ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯒꯤ" ꯑꯣꯢꯕ, ꯃꯁꯤꯒꯤ ꯋꯥꯍꯩ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯁ꯭ꯇꯦꯠ ꯀꯤ ꯃꯇꯥꯡꯗ ꯅꯩꯅꯔꯄ ꯃꯇꯝꯗ ꯁꯤꯖꯤꯟꯅꯩ ꯫ ==ꯄꯨꯋꯥꯔꯤ== {{Main|ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯒꯤ ꯄꯨꯋꯥꯔꯤ|ꯀꯪꯂꯩꯄꯥꯛ|ꯑꯂꯤꯄ ꯀꯪꯂꯩꯄꯥꯛ}} [[File:Kanglasha.jpg|thumb| ''[[ꯀꯪꯂꯥꯁꯥ]]'', ꯂꯩꯄꯥꯛ ꯀꯤ ꯁꯛꯇꯥꯛ꯫]] ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯒꯤ ꯄꯨꯋꯥꯔꯤ ꯑꯁꯤ [[ꯄꯨꯌꯥ]]ꯁꯤꯡꯗ ꯅꯤꯡꯊꯤꯖꯅ ꯏꯁꯤꯟꯂꯤ (ꯑꯩꯈꯣꯏꯒꯤ ꯏꯄꯥ ꯏꯄꯨꯒꯤ ꯋꯥꯔꯤꯁꯤꯡ) ꯃꯤꯡ ꯑꯣꯏꯅ ꯄꯟꯂꯕꯗ ꯅꯤꯡꯊꯧ ꯀꯥꯡꯕꯂꯣꯟ, ꯄꯥꯟꯊꯣꯏꯕꯤ ꯈꯣꯡꯒꯨꯜ, ꯑꯁꯤꯅꯆꯤꯡꯕ ꯑꯔꯤꯕ ꯃꯤꯇꯩ ꯃꯌꯦꯛꯇꯥ ꯄꯨꯋꯥꯔꯤ ꯑꯣꯏꯅꯥ ꯏꯔꯝꯂꯤꯕꯁꯤꯡ ꯑꯁꯤ [[ꯃꯥꯏꯆꯧ]] ꯑꯃꯁꯨꯡ [[ꯅꯤꯡꯊꯧ]]ꯒꯤ ꯃꯤꯠꯌꯦꯡ ꯃꯈꯥꯗ ꯏꯔꯝꯕꯅꯤ ꯫ ꯆꯤꯡꯃꯤ ꯐꯨꯔꯨꯞꯁꯨ ꯃꯁꯥ ꯃꯁꯥꯒꯤ ꯑꯣꯏꯕ [[ꯐꯨꯡꯒꯥ-ꯋꯥꯔꯤ]] ꯑꯃꯁꯨꯡ ꯍꯧꯖꯤꯛꯁꯨ ꯂꯤꯅꯔꯤꯕ ꯋꯥꯔꯤ ꯀꯌꯥꯃꯔꯨꯝ ꯂꯩꯔꯤ ꯫ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯍꯥꯏꯕꯁꯤ ꯃꯤꯡꯂꯦꯟ ꯀꯌꯥꯃꯔꯨꯝ ꯂꯩ ꯫ ꯁꯤꯡꯊꯥꯕ ꯌꯥꯕ ꯈꯔꯗꯤ [[ꯀꯪꯂꯩꯄꯥꯛ]], [[ꯂꯥꯏꯔꯩꯄꯥꯛ]] ꯑꯁꯤꯅꯤ ꯫ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯑꯁꯤ ꯄꯨꯋꯥꯔꯤ ꯒꯤ ꯃꯇꯝ ꯀꯌꯥꯗ ꯃꯤꯡꯂꯦꯟ ꯀꯌꯥꯃꯔꯨꯝ ꯀꯧꯗꯨꯅ ꯈꯪꯅꯔꯝꯃꯤ, ꯄꯟꯕ ꯌꯥꯕꯗꯤ ꯇꯤꯜꯂꯤ ꯀꯣꯛꯇꯣꯡ, ꯄꯣꯢꯔꯩꯂꯝ, ꯁꯅꯥꯂꯩꯄꯥꯛ, ꯃꯤꯇꯩꯂꯩꯄꯥꯛ, ꯃꯩꯇ꯭ꯔꯕꯥꯛ, ꯅꯠꯇ꯭ꯔꯒ ꯉꯁꯤ ꯉꯁꯤ ꯀꯧꯅꯔꯤꯕ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯑꯁꯤꯅꯤ ꯫ ꯃꯁꯤꯒꯤ ꯀꯣꯅꯨꯡ ꯑꯁꯤ ꯀꯪꯂꯥ ꯅꯠꯇ꯭ꯔꯒ ꯏꯝꯐꯥꯜ (ꯍꯧꯖꯤꯛ ꯆꯠꯅꯔꯤꯕ) ꯑꯁꯤ ꯑꯣꯏꯔꯝꯃꯤ ꯫ ꯀꯪꯂꯩꯄꯥꯛ ꯑꯁꯤꯗ ꯈꯨꯟꯗꯥ ꯂꯩꯇꯥꯔꯕ ꯐꯨꯔꯨꯞꯁꯤꯡ [[ꯃꯤꯇꯩ ꯐꯨꯔꯨꯞ|ꯃꯤꯇꯩ]], [[ꯄꯥꯡꯒꯜ]], ꯇꯥꯡꯈꯨꯜ, ꯃꯔꯤꯡ, ꯀꯥꯕꯨꯏ, ꯆꯣꯊꯦ, ꯃꯥꯎ, ꯃꯔꯥꯝ, ꯄꯥꯎꯃꯩ, ꯂꯝꯀꯥꯡ, ꯀꯣꯝ, ꯊꯪꯒꯥꯜ, ꯈꯣꯡꯁꯥꯏ, ꯃꯥꯔ, ꯄꯥꯏꯇꯦ, ꯑꯁꯤꯅꯆꯤꯡꯕ ꯑꯁꯤꯅꯤ ꯫ ꯃꯁꯤꯒꯤ ꯀꯣꯅꯨꯡ ꯗꯤ [[ꯏꯝꯐꯥꯜ]]ꯒꯤ [[ꯀꯪꯂꯥ]] ꯅꯤ꯫ ꯃꯐꯝꯁꯤꯗ ꯅꯤꯡꯊꯧ ꯀꯌꯥ ꯀꯌꯥꯅ (ꯅꯤꯡꯊꯧ ꯱꯰꯸ ꯍꯦꯟꯕ ꯅ) ꯱꯹꯵꯵ ꯑꯦ.ꯗꯤ. ꯐꯦꯎꯕ ꯆꯍꯤ ꯳꯵꯰꯰ ꯍꯦꯟꯕ ꯃꯇꯝꯁꯤ ꯄꯥꯟꯗꯨꯅ ꯂꯥꯛꯂꯤ꯫ [[ꯅꯤꯡꯊꯧ ꯀꯥꯡꯕ]] (꯱꯵ꯁꯨꯕ ꯆꯍꯤꯆꯥ ꯕꯤ.ꯁꯤ.) ꯑꯁꯤ [[ꯀꯪꯂꯩꯄꯥꯛ]]ꯀꯤ ꯈ꯭ꯋꯥꯏꯗꯒꯤ ꯏꯆꯨ ꯇꯥꯅ ꯄꯥꯟꯕ ꯅꯤꯡꯊꯧ ꯱ꯟꯕꯅꯤ ꯍꯥꯏꯅ ꯂꯧꯅꯩ ꯫ ꯇꯥꯡꯀꯛ ꯈꯔ ꯏꯪ. ꯀꯨꯝꯖꯥ ꯱꯱꯲꯹ ꯕꯤ.ꯁꯤ.- ꯴꯴ ꯕꯤ.ꯁꯤ. ꯄꯨꯋꯥꯔꯤꯒꯤ ꯑꯆꯧꯕ ꯑꯍꯥꯡꯕ ꯂꯩꯈ꯭ꯔꯤꯕꯁꯤ ꯑꯃꯥꯡ ꯑꯇꯥ ꯀꯌꯥꯃꯔꯣꯝ ꯊꯣꯛꯈꯤꯕꯒꯤꯅꯤ ꯫<ref name="Sanajaoba1988p3">{{Cite book|url=http://themanipurpage.tripod.com/history/puwarimeitei.html|title=A BRIEF HISTORY (PUWARI) OF THE MEITEIS OF MANIPUR|author=|first=|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=|access-date=15 November 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20100131053252/http://themanipurpage.tripod.com/history/puwarimeitei.html|archive-date=31 January 2010|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref> ===ꯃꯌꯥꯏ ꯑꯣꯏꯅꯥ ꯂꯤꯔꯕ ꯃꯇꯝ=== ꯃꯌꯥꯢꯋꯥꯢꯔꯞ ꯑꯣꯢꯔꯛꯄ ꯃꯇꯝꯁꯤꯗꯗꯤ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯒꯤ ꯅꯤꯡꯊꯧꯁꯤꯡꯒ ꯊꯪꯅꯕ ꯂꯩꯄꯥꯛꯁꯤꯡꯒꯤ ꯅꯤꯡꯊꯧꯁꯤꯡꯒ ꯃꯔꯤ ꯐꯒꯠꯍꯟꯅꯅꯕꯒꯤꯗꯃꯛ ꯌꯨꯝꯄꯥꯟ ꯃꯔꯤ ꯂꯩꯅꯕꯒꯤ ꯆꯠꯅꯕꯤ ꯑꯃ ꯁꯦꯝꯂꯛꯈꯤ꯫ ꯊꯪꯅꯕ ꯂꯩꯄꯥꯛꯁꯤꯡ ꯄꯟꯕ ꯌꯥꯕꯗꯤ [[ꯑꯍꯣꯝ ꯂꯩꯄꯥꯛ]] (ꯉꯁꯤ ꯉꯁꯤ ꯒꯤ [[ꯑꯁꯥꯝ]]) ꯑꯃꯗꯤ [[ꯑꯋꯥ ꯂꯩꯄꯥꯛ]] ꯅꯤ ꯫<ref name="Sanajaoba1988p3"/> ꯃꯇꯝꯁꯤꯗ ꯃꯤꯔꯝꯂꯦꯟ ꯍꯥꯢꯕꯗꯤ [[ꯏꯟꯗꯤꯌꯥ]] ꯒꯤ ꯃꯐꯝ ꯀꯌꯥꯗꯒꯤ ꯃꯤꯇꯣꯞ ꯃꯤꯌꯥꯟꯆꯥ ꯀꯌꯥꯃꯔꯨꯝ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯗ ꯂꯥꯛꯇꯨꯅ ꯂꯩꯕ ꯍꯧꯔꯛꯈꯤ꯫ ꯃꯁꯤ ꯄꯨꯝꯅꯃꯛꯁꯤ [[ꯃꯤꯇꯩ]]ꯁꯤꯡꯒꯤ [[ꯄꯨꯌꯥ]]ꯁꯤꯡꯗ ꯏꯔꯝꯕ ꯊꯦꯡꯅꯩ꯫ ꯄꯟꯕ ꯌꯥꯕ ꯄꯨꯌꯥꯁꯤꯡꯗꯤ [[ꯄꯥꯡꯒꯜ ꯈꯨꯟꯊꯣꯛ]], [[ꯅꯣꯡꯁꯥꯃꯩ ꯄꯨꯌꯥ]], [[ꯕꯥꯃꯣꯟ ꯈꯨꯟꯊꯣꯛ]] ꯑꯁꯤꯅꯆꯤꯡꯕꯅꯤ꯫<ref name="Sanajaoba1988p13">{{Cite book|author=Naorem Sanajaoba|title=Manipur, Past and Present: The Heritage and Ordeals of a Civilization|url=https://books.google.com/books?id=-CzSQKVmveUC |year=1988|publisher=Mittal Publications|isbn=978-81-7099-853-2|pages=12–14}}</ref> [[ꯅꯣꯡꯁꯥꯃꯩ ꯄꯨꯌꯥ]] ꯅ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯗ [[ꯄꯥꯡꯒꯜ]]ꯁꯤꯡ ꯁꯤ [[ꯕꯥꯡꯂꯥꯗꯦꯁ]]ꯀꯤ [[ꯁꯤꯜꯍꯦꯠ]]ꯇꯒꯤ ꯂꯥꯟꯗꯥꯔꯛꯄꯗ ꯃꯤꯇꯩꯁꯤꯡꯅ ꯂꯥꯟꯉꯝꯗꯨꯅ ꯂꯥꯟꯐꯥ ꯑꯣꯢꯅ ꯐꯥꯍꯧꯕꯒꯤ ꯋꯥꯔꯤ ꯄꯜꯂꯤ꯫ ꯃꯁꯤ ꯃꯤꯇꯩ ꯅꯤꯡꯊꯧ [[ꯈꯥꯀꯦꯝꯄ]]ꯒꯤ ꯁꯅꯥ ꯍꯥꯛꯇꯛꯇꯅꯤ꯫<ref name="Sanajaoba1988p13"/> ꯃꯤꯇꯩ ꯃꯁꯦꯟꯒꯤ ꯃꯔꯛꯇ ꯂꯤꯡꯖꯦꯜ ꯃꯥꯟꯅꯔꯛꯇꯕꯗꯒꯤ [[ꯑꯋꯥ ꯂꯩꯄꯥꯛ]]ꯅ ꯂꯥꯟꯉꯝꯈꯤꯕ ꯑꯃꯗꯤ [[ꯆꯍꯤ ꯇꯔꯦꯠ ꯈꯨꯟꯇꯥꯛꯄ]], [[ꯃꯥꯂꯦꯝꯒꯤ ꯂꯥꯟꯖꯥꯎ]]ꯅꯆꯤꯡꯕ ꯊꯧꯗꯣꯛ ꯀꯌꯥꯃꯔꯨꯝ ꯁꯤꯅ ꯂꯝꯗꯝꯁꯤꯗ ꯑꯆꯧꯕ ꯆꯩꯊꯦꯡ ꯄꯤꯈꯤ ꯫<ref name="Sanajaoba1988p15">{{Cite book|author=Naorem Sanajaoba|title=Manipur, Past and Present: The Heritage and Ordeals of a Civilization|url=https://books.google.com/books?id=-CzSQKVmveUC |year=1988|publisher=Mittal Publications|isbn=978-81-7099-853-2|pages=15–18}}</ref> ===ꯅꯤꯡꯊꯧꯅꯥ ꯄꯥꯟꯕ ꯃꯇꯝ=== {{Main|ꯀꯪꯂꯩꯄꯥꯛ}} ꯀꯨꯝꯖꯥ ꯱꯸꯲꯴ ꯗ, ꯀꯪꯂꯩꯄꯥꯛ (ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ)ꯒꯤ ꯅꯤꯡꯊꯧ ꯑꯃꯗꯤ ꯕ꯭ꯔꯤꯇꯤꯁ ꯀꯥꯡꯕꯨꯁꯤꯡꯒ ꯌꯥꯁꯤꯟꯅꯗꯨꯅ ꯕ꯭ꯔꯤꯇꯤꯁ ꯏꯟꯗꯤꯌꯥꯒꯤ ꯃꯈꯥꯗ ꯂꯩꯕ ꯑꯃꯗꯤ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯅ ꯃꯄꯥꯟ ꯂꯩꯄꯥꯛ ꯉꯥꯛꯁꯦꯟ ꯇꯧꯕꯗ ꯑꯌꯥꯕ ꯄꯤꯈꯤ ꯫ ꯕ꯭ꯔꯤꯇꯤꯁꯅ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯕꯨ ꯃꯁꯥꯅ ꯃꯁꯥꯕꯨ ꯂꯩꯉꯥꯛꯆꯕ ꯂꯩꯄꯥꯛ ꯑꯃ ꯑꯣꯢꯅ ꯁꯛꯈꯪꯈꯤ꯫<ref>{{Cite book|author=N. Lokendra|title=The Unquiet Valley: Society, Economy, and Politics of Manipur (1891-1950)|url=https://books.google.com/books?id=6FXEEd2muZoC|year=1998|publisher=Mittal Publications|isbn=978-81-7099-696-5|pages=36–38|access-date=4 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170418095201/https://books.google.com/books?id=6FXEEd2muZoC|archive-date=18 April 2017|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref> [[ꯃꯥꯂꯦꯝꯒꯤ ꯲ꯁꯨꯕ ꯂꯥꯟꯖꯥꯎ]]ꯒꯤ ꯃꯇꯝꯗ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯗ ꯂꯥꯟꯖꯥꯎ ꯒꯤ ꯂꯥꯟꯄꯨꯡ ꯑꯣꯢꯈꯤ ꯫ ꯃꯁꯤꯗ [[ꯖꯄꯥꯟ]] ꯂꯥꯟꯃꯤ ꯑꯃꯗꯤ [[ꯕ꯭ꯔꯤꯇꯤꯁ ꯏꯟꯗꯤꯌꯥ]]ꯒꯤ ꯂꯥꯟꯃꯤ ꯀꯌꯥ ꯂꯥꯛꯇꯨꯅ ꯂꯥꯟ ꯁꯣꯛꯅꯈꯤ꯫ [[ꯖꯄꯥꯟ]] ꯂꯥꯟꯃꯤꯁꯤꯡꯗꯨꯅ [[ꯏꯝꯐꯥꯜ]] ꯌꯧꯔꯛꯇ꯭ꯔꯤꯉꯩꯗ ꯉꯥꯛꯊꯣꯛꯄ ꯉꯝꯍꯧꯕꯗꯨꯅ ꯈꯥ ꯅꯣꯡꯄꯣꯛ ꯑꯦꯁꯤꯌꯥꯒꯤ ꯂꯥꯟꯖꯥꯎ ꯒꯤ ꯄꯨꯋꯥꯔꯤꯗ ꯑꯆꯧꯕ ꯑꯍꯣꯡꯕ ꯑꯃ ꯄꯨꯔꯛꯈꯤ꯫ ===ꯑꯅꯧꯕ ꯃꯇꯝ ꯄꯨꯋꯥꯔꯤ=== ꯂꯥꯟꯖꯥꯎ ꯃꯇꯨꯡꯗ, ꯕ꯭ꯔꯤꯇꯤꯁ ꯏꯟꯗꯤꯌꯥ ꯅꯤꯡꯇꯝꯕ ꯍꯦꯟꯅꯥ ꯃꯥꯏꯑꯣꯟꯁꯤꯟꯂꯛꯈꯤ꯫ ꯑꯗꯨꯒ ꯅꯤꯡꯊꯧ ꯄꯥꯟꯕ ꯂꯩꯄꯥꯛ ꯀꯌꯥꯅ ꯃꯁꯥ ꯃꯁꯥꯒꯤ ꯂꯩꯄꯥꯛ ꯀꯤ ꯊꯧꯗꯥ ꯃꯁꯥꯅ ꯄꯥꯢꯁꯤꯟꯕ ꯄꯥꯝꯂꯛꯈꯤ꯫ Manipur State Constitution Act of 1947 ꯑꯁꯤ ꯍꯦꯛ ꯁꯦꯝꯂꯛꯄꯒ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯗ ꯃꯤꯌꯥꯝꯅ ꯂꯩꯉꯥꯛꯆꯕ ꯂꯩꯄꯥꯛ ꯀꯤ ꯂꯩꯉꯥꯛ ꯁꯦꯝꯂꯛꯈꯤ꯫ ꯃꯁꯤꯗ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯒꯤ ꯅꯤꯡꯊꯧ ꯅ ꯂꯩꯄꯥꯛ ꯀꯤ ꯃꯀꯣꯛ ꯑꯣꯢꯕ ꯍꯥꯢꯅ ꯌꯥꯅꯈꯤ꯫<ref>[https://cadindia.clpr.org.in/historical_constitutions/manipur_state_constitution_act__1947_1st%20January%201947 Manipur State Constitution Act 1947</ref> [[ꯑꯋꯥ ꯂꯩꯄꯥꯛ]]ꯅ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯕꯨ ꯂꯧꯁꯤꯟꯅꯕ ꯍꯣꯠꯅꯔꯛꯄꯗꯒꯤ ꯅꯤꯡꯊꯧ [[ꯕꯣꯙꯆꯟꯗ꯭ꯔ]]ꯅ ꯱꯹꯴꯹ꯗ [[ꯁꯤꯜꯂꯣꯡ]]ꯗ [[instrument of accession]] ꯌꯥꯅꯗꯨꯅ ꯈꯨꯠꯌꯦꯛ ꯇꯧꯈꯤ꯫ ꯃꯁꯤꯅ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ [[ꯏꯟꯗꯤꯌꯥ]]ꯒꯤ ꯃꯅꯨꯡ ꯆꯜꯍꯟꯈꯤ꯫ꯃꯁꯤꯗꯒꯤ ꯱꯹꯴꯹ ꯒꯤ ꯑꯣꯛꯇꯣꯕꯔ ꯊꯥꯗꯒꯤ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯂꯦꯖꯤꯁꯂꯦꯇꯤꯚ ꯑꯦꯁꯦꯝꯕ꯭ꯂꯤ ꯃꯊꯧ ꯇꯧꯈꯤꯗꯔꯦ꯫<ref>{{Cite web|url=http://www.satp.org/satporgtp/countries/india/states/manipur/documents/papers/manipur_merger_agreement_1949.htm|title=Manipur Merger Agreement, 1949|work=satp.org|accessdate=1 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924094635/http://www.satp.org/satporgtp/countries/india/states/manipur/documents/papers/manipur_merger_agreement_1949.htm|archive-date=24 September 2015|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref> 1956 ꯐꯥꯎꯕ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯏꯟꯗꯤꯌꯥꯒꯤ ꯌꯨꯅꯤꯌꯟ ꯇꯦꯔꯔꯤꯇꯔꯤ ꯑꯣꯢꯔꯝꯃꯤ, <ref>{{Cite web |url=http://indiacode.nic.in/coiweb/amend/amend7.htm |title=The Constitution (Amendment) |work=indiacode.nic.in |accessdate=1 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170501011646/http://indiacode.nic.in/coiweb/amend/amend7.htm |archive-date=1 May 2017 |dead-url=yes }}</ref> ꯑꯗꯨꯒ 1972 ꯗ ꯃꯄꯨꯡ ꯐꯥꯕ ꯁ꯭ꯇꯦꯠ ꯑꯃ ꯑꯣꯢꯍꯟꯈꯤ꯫<ref>{{Cite web |url=http://indiacode.nic.in/acts-in-pdf/392012.pdf |title=Indiacode - Acts |access-date=26 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131205061446/http://indiacode.nic.in/acts-in-pdf/392012.pdf |archive-date=5 December 2013 |dead-url=no |df=dmy-all }}</ref> [[File:The Kangla Gate.JPG|thumb|[[ꯀꯪꯂꯥ]]ꯒꯤ ꯁꯅꯊꯣꯡ꯫]] ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯑꯁꯤ ꯆꯔꯤꯛ ꯆꯔꯥꯡꯅꯕꯒꯤ ꯑꯃꯗꯤ ꯇꯪꯗꯨ ꯂꯩꯇꯥꯗꯕꯒꯤ ꯄꯨꯋꯥꯔꯤ ꯃꯇꯝ ꯁꯥꯡꯅ ꯂꯩꯔꯛꯈꯤ꯫<ref>[http://www.economist.com/node/8786297 "The mayhem in Manipur"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714195539/http://www.economist.com/node/8786297 |date=14 July 2014 }} ''The Economist'' (1 March 2007)</ref><ref>[http://www.economist.com/node/8797972 "Manipur, India - A safe house for dangerous men"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714203339/http://www.economist.com/node/8797972 |date=14 July 2014 }} ''The Economist'' (9 March 2007)</ref> [[United National Liberation Front]] (UNLF) (1964) ꯅ ꯑꯍꯥꯟꯕ ꯈꯨꯠꯂꯥꯢ ꯄꯥꯢꯕ ꯂꯥꯜꯍꯧꯂꯨꯞ ꯑꯣꯢꯅ ꯊꯣꯛꯂꯛꯈꯤ꯫ ꯃꯁꯤꯅ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯕꯨ ꯏꯟꯗꯤꯌꯥꯗꯒꯤ ꯅꯤꯡꯈꯥ ꯇꯝꯕ ꯄꯥꯝꯈꯤ꯫ ꯃꯇꯝ ꯒꯤ ꯃꯇꯨꯡꯏꯟꯅ ꯂꯥꯜꯍꯧꯂꯨꯞ ꯀꯌꯥ ꯀꯌꯥ ꯆꯣꯡꯊꯣꯛꯂꯛꯈꯤ꯫ ==ꯂꯝꯃꯤꯠ ꯇꯨꯃꯤꯠ== [[File:1 Loktak Lake.jpg|thumb|left|[[ꯂꯣꯛꯇꯥꯛ ꯄꯥꯠ]]]] ꯁ꯭ꯇꯦꯠ ꯑꯁꯤ ꯂꯦꯇꯤꯆꯨꯗ ꯲꯳°꯸꯳'N – ꯲꯵°꯶꯸'N ꯇ ꯑꯃꯗꯤ ꯂꯣꯡꯒꯤꯆꯨꯗ ꯹꯳°꯰꯳'E – ꯹꯴°꯷꯸'E ꯇ ꯃꯔꯛꯇ ꯂꯩ ꯫ ꯑꯄꯨꯟꯕ ꯄꯥꯛ ꯆꯥꯎꯕꯅ {{Convert|22327|km2}}ꯅꯤ ꯫ ꯂꯝꯗꯝ ꯑꯁꯤꯒꯤ ꯀꯣꯅꯨꯡ ꯑꯁꯤꯅ ꯌꯦꯔꯨꯝꯒꯤ ꯃꯑꯣꯡꯗ ꯂꯩꯕ ꯂꯩꯇꯦꯝ ꯃꯥꯟꯅꯕ ꯇꯝꯄꯥꯛꯅꯤ꯫ ꯃꯁꯤꯒꯤ ꯄꯥꯛ-ꯆꯥꯎꯕꯅ {{Convert|700|sqmi|km2|sigfig=1}}ꯅꯤ꯫ ꯃꯁꯤ [[ꯍꯤꯒꯣꯛ]] ꯃꯆꯨꯒꯤ ꯆꯤꯡꯁꯥꯡꯁꯤꯡꯅ ꯀꯣꯏꯁꯤꯟꯂꯤ ꯫ ꯑꯃꯗꯤ ꯃꯁꯤ ꯃꯥꯂꯦꯝ ꯏꯃꯥꯏꯗꯒꯤ {{Convert|790|m}} ꯋꯥꯡꯈꯠꯅꯥ ꯂꯩ ꯫<ref name="www.e-pao.net">{{Cite web|url=http://www.e-pao.net/epSubPageExtractor.asp?src=education.Scientific_Papers.fate_of_loktak_lake|title=fate of loktak lake|work=e-pao.net|accessdate=1 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923221315/http://www.e-pao.net/epSubPageExtractor.asp?src=education.Scientific_Papers.fate_of_loktak_lake|archive-date=23 September 2015|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref> ꯇꯝꯄꯥꯛ ꯑꯁꯤ ꯑꯋꯥꯡꯗꯒꯤ ꯈꯥ ꯊꯪꯕ ꯃꯥꯏꯀꯩꯗ ꯅꯦꯝꯊꯩ ꯫ ꯆꯤꯡꯁꯥꯡ ꯄꯔꯦꯡꯁꯤꯡꯅ ꯑꯌꯤꯡ ꯑꯁꯥ ꯑꯁꯤ ꯆꯥꯡ ꯑꯃꯗ ꯂꯩꯍꯜꯂꯤ, ꯑꯋꯥꯡ ꯊꯪꯕꯒꯤ ꯂꯥꯛꯀꯗꯕ ꯌꯥꯝꯅ ꯏꯪꯒꯗꯕꯗꯒꯤ ꯉꯥꯛꯊꯣꯛꯏ ꯑꯃꯁꯨꯡ ꯅꯣꯡꯂꯩ ꯅꯨꯡꯁꯤꯠꯁꯤꯡꯗꯒꯤꯁꯨ ꯉꯥꯛꯊꯣꯛꯏ ꯫ ꯁ꯭ꯇꯦꯠ ꯑꯁꯤ ꯏꯟꯗꯤꯌꯥꯒꯤ ꯁ꯭ꯇꯦꯠ ꯳ꯅ ꯀꯣꯏꯁꯤꯜꯂꯤ [[ꯅꯥꯒꯥꯂꯦꯟ]]ꯅ ꯑꯋꯥꯡꯗ, [[ꯃꯤꯓꯣꯔꯥꯝ]]ꯅ ꯈꯥꯗ ꯑꯃꯗꯤ [[ꯑꯁꯥꯝ]]ꯅ ꯅꯣꯡꯆꯨꯞꯇ ꯑꯃꯁꯨꯡ [[ꯃꯌꯥꯟꯃꯥꯔ]] ꯂꯩꯄꯥꯛꯅ ꯅꯣꯡꯄꯣꯛꯇꯥ ꯂꯩ ꯫ [[File:Landscape of Manipur1.jpg|thumb|right]] ꯁ꯭ꯇꯦꯠ ꯑꯁꯤ ꯑꯆꯧꯕ ꯇꯨꯔꯦꯜ ꯀꯌꯥ ꯂꯩ: [[ꯕꯔꯥꯛ ꯇꯨꯔꯦꯜ]], [[ꯏꯝꯐꯥꯜ ꯇꯨꯔꯦꯜ]], [[ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯇꯨꯔꯦꯜ]]ꯅꯤ꯫ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯒꯤ ꯇꯨꯔꯦꯜ ꯑꯌꯥꯝꯕ [[ꯂꯣꯛꯇꯥꯛ ꯄꯥꯠ]]ꯇ ꯏꯁꯤꯡ ꯇꯥꯢ ꯫ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯑꯁꯤ ꯆꯤꯡ ꯑꯃꯗꯤ ꯇꯝꯄꯥꯛ ꯍꯥꯢꯅ ꯲ ꯊꯣꯛꯅ ꯈꯥꯢꯗꯣꯛꯂꯤ꯫ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯒꯤ ꯆꯤꯡ ꯃꯔꯛꯇ ꯈ꯭ꯋꯥꯢꯗꯒꯤ ꯋꯥꯡꯕ ꯁꯤ [[ꯇꯦꯅꯦꯄꯨ ꯆꯤꯡ]] ꯅꯤ ꯫ ꯇꯝꯄꯥꯛ ꯇ ꯈ꯭ꯋꯥꯢꯗꯒꯤ ꯄꯥꯛꯄ [[ꯄꯥꯠ]] ꯑꯁꯤ [[ꯂꯣꯛꯇꯥꯛ ꯄꯥꯠ]] ꯅꯤ ꯫ ꯂꯩꯄꯥꯛ ꯂꯩꯍꯥꯎꯒꯤ ꯃꯇꯥꯡꯗꯁꯨ ꯲ ꯊꯣꯛꯅ ꯈꯥꯢꯗꯣꯛꯂꯤ꯫ ꯃꯈꯜ ꯲ ꯑꯗꯨꯗꯤ [[ꯆꯤꯡ ꯂꯩꯄꯥꯛ]] ꯑꯃꯗꯤ [[ꯂꯧꯄꯨꯛ ꯂꯩꯄꯥꯛ]] ꯅꯤ ꯫ ===ꯅꯥꯄꯤ-ꯁꯤꯡꯅꯥ=== [[File:Hill Slope.JPG|thumb]] ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯒꯤ ꯆꯤꯡ ꯑꯃꯗꯤ ꯇꯝꯄꯥꯛ ꯲ꯃꯛ ꯆꯍꯤ ꯆꯨꯞꯄ ꯃꯈꯜ ꯃꯈꯥ ꯀꯌꯥꯒꯤ ꯄꯥꯝꯕꯤ ꯁꯤꯡꯅꯥ, ꯍꯩ ꯂꯩ ꯀꯌꯥꯅ ꯄꯥꯟꯗꯨꯅ,ꯁꯥꯠꯇꯨꯅꯇ ꯂꯩ ꯫ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯒꯤ ꯃꯐꯝ ꯑꯌꯥꯝꯕꯗ [[ꯋꯥ]] ꯄꯥꯝꯕꯤ ꯃꯔꯥꯡ ꯀꯥꯢꯅ ꯍꯧꯕꯒꯤ ꯈꯪꯅꯔꯤ꯫ ꯂꯧꯎ ꯁꯤꯡꯎꯒꯤ ꯃꯇꯥꯡꯗꯅ [[ꯐꯧ]] ꯄꯥꯝꯕꯤ ꯃꯔꯥꯡ ꯀꯥꯢꯅ ꯊꯥꯅꯔꯤ꯫ ===ꯑꯌꯤꯡ ꯑꯁꯥ ꯐꯤꯕꯝ=== [[File:The Dzukou Valley.JPG|thumb]] ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯒꯤ ꯑꯌꯤꯡ ꯑꯁꯥꯒꯤ ꯐꯤꯐꯝ ꯑꯁꯤ ꯆꯤꯡ ꯒꯤ ꯂꯝꯅ ꯅꯝꯕꯅ ꯏꯪ ꯏꯪ ꯂꯥꯎꯅ ꯑꯌꯥꯝꯕꯗ ꯂꯩ ꯫ ꯂꯝꯗꯝ ꯑꯁꯤ ꯃꯥꯂꯦꯝ ꯒꯤ ꯏꯔꯦꯟꯄꯨꯡꯒꯤ ꯏꯃꯥꯢꯗꯒꯤ ꯃꯤꯇꯔ ꯷꯹꯰ ꯋꯥꯡꯈꯠꯅ ꯂꯩꯕ ꯃꯐꯝ ꯅꯤ ꯫ ꯆꯍꯤ ꯆꯨꯞꯄ ꯅꯣꯡ ꯆꯨꯕꯒꯤ ꯆꯥꯡ ꯑꯁꯤ [[ꯏꯝꯐꯥꯜ]]ꯗꯅ 933 mm ꯗꯒꯤ [[ꯇꯃꯦꯡꯂꯣꯡ]] ꯗꯅ 2593 mm ꯐꯥꯎꯕ ꯑꯣꯢ ꯫ ==ꯃꯤ ꯀꯥꯡꯂꯨꯞꯁꯤꯡ ꯅꯩꯅꯕ== ===ꯃꯤꯁꯤꯡ=== {{India census population | title= ꯃꯤꯁꯤꯡ ꯋꯥꯡꯈꯠꯂꯛꯄ | 1951= 578000 | 1961= 790000 | 1971= 1073000 | 1981= 1421000 | 1991= 1837000 | 2001= 2394000 | 2011= 2855794 | estimate= | estyear= | estref= | footnote=Source:Census of India}} ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯑꯁꯤ ꯏꯪ ꯀꯨꯝꯖꯥ ꯲꯰꯱꯱ ꯃꯤꯀꯣꯛ ꯊꯤꯕꯒꯤ ꯃꯇꯨꯡ ꯏꯟꯅ ꯃꯤꯑꯣꯏ ꯲꯸,꯵꯵,꯷꯹꯴ ꯁꯨꯔꯦ ꯫<ref>{{Cite web|title=Manipur Population Census data 2011|url=http://www.census2011.co.in/census/state/manipur.html|publisher=Census 2011|accessdate=2 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20150908032331/http://www.census2011.co.in/census/state/manipur.html|archive-date=8 September 2015|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref> ꯑꯄꯨꯟꯕ ꯃꯤꯑꯣꯏ ꯃꯁꯤꯡꯗꯒꯤ ꯆꯥꯗ ꯵꯷.꯲% ꯑꯁꯤ ꯇꯝꯄꯥꯛꯇ ꯈꯨꯟꯗꯥꯏ ꯑꯃꯗꯤ ꯂꯦꯝꯍꯧꯔꯤꯕ ꯃꯤꯑꯣꯏ ꯆꯥꯗ ꯴꯲.꯸% ꯆꯤꯡꯒꯤ ꯂꯝꯁꯤꯡꯗ ꯈꯨꯟꯗꯥꯏ ꯫ ꯆꯤꯡꯒꯤ ꯂꯝꯁꯤꯡꯗ ꯂꯩꯉꯥꯛꯅ ꯁꯛꯈꯪꯂꯕ ꯐꯨꯔꯨꯞ ꯳꯰ꯒꯤ ꯃꯊꯛꯇ ꯌꯨꯝꯂꯤꯡꯉꯤ ꯑꯃꯗꯤ ꯂꯦꯝꯍꯧꯔꯤꯕ ꯐꯨꯔꯨꯞ [[ꯃꯤꯇꯩ ꯀꯥꯡꯂꯨꯞ]] ꯑꯃꯗꯤ [[ꯃꯤꯇꯩ ꯄꯥꯡꯒꯜ]]ꯅ ꯇꯝꯄꯥꯛꯇ ꯌꯨꯝꯂꯤꯡꯏ꯫ {| class="infobox collapsible" cellspacing="0" style="border:1px #000; margin-left:3em; width:24em;" |- ! style="background:Coral; font-size: 110%; text-align: center;" colspan="2" | Demographics of Manipur (2011) |- | style="padding-left: 1em; padding-right: 2em;" | '''ꯑꯄꯨꯟꯕ ꯃꯤꯁꯤꯡ''' || ꯲,꯸꯵꯵,꯷꯹꯴ |- | style="padding-left: 1em; padding-right: 2em;" | '''ꯅꯨꯄꯥ (ꯃꯤꯁꯤꯡ) ''' || ꯱,꯴꯳꯸,꯵꯸꯶ |- | style="padding-left: 1em; padding-right: 2em;" | '''ꯅꯨꯄꯤ (ꯃꯤꯁꯤꯡ) ''' || ꯱,꯴꯱꯷,꯲꯰꯸ |- | style="padding-left: 1em; padding-right: 2em;" | '''ꯈꯨꯡꯒꯪ ꯃꯤꯁꯤꯡ''' ||꯱,꯷꯳꯶,꯲꯳꯶ |- | style="padding-left: 1em; padding-right: 2em;" | '''Urban Population''' ||834,154 |- | style="padding-left: 1em; padding-right: 2em;" | '''Child Sex Ratio''' || 936 female to 1000 male |- | style="padding-left: 1em; padding-right: 2em;" | '''ꯑꯀꯨꯡꯕ (per km<sup>2</sup>)''' ||115 |- | style="padding-left: 1em; padding-right: 2em;" | '''ꯂꯥꯏꯔꯤꯛ ꯃꯌꯦꯛ ꯆꯠꯄꯥ''' || ꯱,꯷꯶꯸,꯱꯸꯱ (꯸꯵.꯴%) |- | style="padding-left: 1em; padding-right: 2em;" | '''Towns''' || 33 |} ===ꯃꯤ=== ꯃꯤꯇꯩ ꯐꯨꯔꯨꯞꯅ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯒꯤ ꯈ꯭ꯋꯥꯏꯗꯒꯤ ꯃꯤꯁꯤꯡ ꯌꯥꯝꯕ ꯃꯤꯑꯣꯏ ꯀꯥꯡꯂꯨꯞꯅꯤ ꯫<ref name="Khomdan Singh Lisam pp 322"/> ꯏꯪ ꯀꯨꯝꯖꯥ ꯱꯹꯰꯱ꯗ ꯃꯤꯀꯣꯛ ꯊꯤꯕꯗ, ꯃꯤꯇꯩ ꯐꯨꯔꯨꯞꯁꯤ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯒꯤ ꯑꯆꯧꯕ ꯐꯨꯔꯨꯞ ꯑꯣꯏꯅ ꯂꯧꯅꯔꯛꯈꯤ ꯫<ref>census 1901</ref> ꯅꯥꯒꯥ ꯑꯃꯁꯨꯡ ꯀꯨꯀꯤ ꯑꯁꯤ ꯐꯔꯨꯞ ꯃꯌꯥꯝꯅ ꯄꯨꯟꯁꯤꯟꯕ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯒꯤ ꯆꯤꯡꯒꯤ ꯂꯝꯁꯤꯡꯗ ꯈꯨꯟꯗꯥ ꯂꯩꯇꯥꯕ ꯃꯤꯑꯣꯏꯁꯤꯡꯅꯤ ꯫ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯃꯅꯨꯡꯗ ꯂꯩꯕ ꯅꯥꯒꯥ ꯑꯁꯤꯒꯤ ꯃꯅꯨꯡꯗ ꯌꯥꯎꯕ ꯐꯨꯔꯨꯞꯁꯤꯡ [[ꯑꯅꯥꯜ]], [[ꯂꯤꯌꯥꯡꯃꯩ]], [[ꯃꯥꯎ ꯐꯨꯔꯨꯞ]], [[ꯃꯔꯥꯝ ꯐꯨꯔꯨꯞ]], [[ꯃꯔꯤꯡ ꯄꯨꯔꯨꯞ]], [[ꯄꯧꯃꯥꯏ]], [[ꯔꯣꯡꯃꯩ]], [[ꯇꯥꯡꯈꯨꯜ]], [[ꯓꯤꯃꯤ]],ꯑꯁꯤꯅꯆꯤꯡꯕꯅꯤ꯫<ref>https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13537113.2014.879768</ref><ref>https://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/103655/7/07_chapter%204.pdf</ref><ref>{{Cite book | title = Violence and identity in North-east India: Naga-Kuki conflict | url = https://books.google.com/books?id=zlaIRKRspYQC | author = S. R. Tohring | year = 2010 | publisher = Mittal Publications | isbn = 978-81-8324-344-5 | pages = xv–xvii | access-date = 15 November 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160504073854/https://books.google.com/books?id=zlaIRKRspYQC | archive-date = 4 May 2016 | dead-url = no | df = dmy-all }}</ref> ===ꯂꯣꯟꯁꯤꯡ=== ꯂꯝꯗꯝꯁꯤꯒꯤ ꯂꯩꯉꯥꯛꯅ ꯁꯛꯈꯪꯂꯕ ꯂꯣꯟꯁꯤꯡ ꯑꯃꯗꯤ ꯂꯩꯕꯥꯛ ꯉꯥꯛꯁꯦꯟꯕꯗ ꯁꯤꯖꯤꯟꯅꯕ ꯂꯣꯟꯁꯤꯡꯗꯤ [[ꯃꯤꯇꯩꯂꯣꯟ]] ꯑꯃꯁꯨꯡ [[ꯏꯪꯂꯤꯁ]] ꯅꯤ꯫ [[ꯃꯤꯇꯩ]] ꯍꯥꯢꯕ ꯋꯥꯍꯩ ꯑꯁꯤꯅ ꯀꯣꯟꯁꯤꯜꯂꯤꯕꯁꯤ [[ꯁꯅꯥꯃꯍꯤ ꯆꯠꯄ ꯂꯨꯞ]], [[ꯃꯤꯇꯩ ꯍꯤꯟꯗꯨ]], [[ꯃꯤꯇꯩ ꯈ꯭ꯔꯤꯁꯇ꯭ꯌꯟ]], [[ꯃꯤꯇꯩ ꯕꯧꯙ ꯂꯥꯢꯅꯤꯡ ꯆꯠꯄ]], [[ꯃꯤꯇꯩ ꯄꯥꯡꯒꯜ]], [[ꯃꯤꯇꯩ ꯕꯥꯃꯣꯟ]] ꯅꯤ꯫ [[ꯃꯤꯇꯩ ꯂꯣꯟ]] (ꯅꯠꯇ꯭ꯔꯒ [[ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯤ ꯂꯣꯟ]]) ꯑꯁꯤ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯂꯝꯗꯝ ꯑꯁꯤꯒꯤ ꯃꯥꯟꯅꯗꯕ ꯀꯥꯡꯂꯨꯞ ꯀꯌꯥꯒꯤ ꯐꯥꯎꯅꯂꯣꯟ ꯅꯤ꯫ ꯑꯁꯤꯗꯁꯨ ꯅꯠꯇꯅ [[ꯏꯟꯗꯤꯌꯥ]] ꯂꯩꯉꯥꯛ ꯀꯤ ꯸ꯁꯨꯕ ꯁꯦꯗ꯭ꯌꯨꯜꯗ ꯆꯜꯂꯕ ꯂꯣꯟ ꯲꯲ꯒꯤ ꯃꯅꯨꯡꯗ ꯑꯃꯅꯤ꯫<ref name="census2011"/> ꯲꯰꯱꯱ ꯒꯤ ꯃꯤꯀꯣꯛ ꯊꯤꯕꯒꯤ ꯃꯇꯨꯡꯏꯟꯅ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯗ ꯉꯥꯡꯅꯔꯤꯕ ꯂꯣꯟꯁꯤꯡꯗꯨꯗꯤ: [[ꯃꯤꯇꯩ ꯂꯣꯟ]] (1,522,132), [[ꯊꯥꯗꯧ ꯂꯣꯟ]] (223,779), [[ꯇꯥꯡꯈꯨꯜ ꯂꯣꯟ]] (183,509), [[ꯄꯧꯂꯥ ꯂꯣꯟ]] (135,349), [[ꯀꯕꯨꯢ ꯂꯣꯟ]] ([[ꯔꯣꯡꯃꯩ ꯂꯣꯟ]] ꯑꯃꯗꯤ [[ꯏꯟꯄꯨꯢ ꯂꯣꯟ]]) (109,611), [[ꯃꯥꯎ ꯂꯣꯟ]] (89,011), [[ꯅꯦꯄꯥꯂꯤ ꯂꯣꯟ]] (63,756), [[ꯄꯥꯢꯇꯦ ꯂꯣꯟ]] (55,031), [[ꯍꯃꯥꯔ ꯂꯣꯟ]] (49,081), [[ꯂ꯭ꯌꯥꯡꯃꯥꯢ ꯂꯣꯟ]] (45,546), [[ꯚꯥꯢꯄꯩ ꯂꯣꯟ]] (39,902), [[ꯀꯨꯀꯤ ꯆꯤꯟ ꯂꯣꯟ ꯃꯌꯥꯝ]] (37,805), [[ꯃꯔꯥꯝ ꯂꯣꯟ]] (32,098), [[ꯍꯤꯟꯗꯤ ꯂꯣꯟ]] (31,703), [[ꯕꯪꯒꯥꯂꯤ ꯂꯣꯟ]] (30,611), [[ꯑꯅꯥꯜ ꯂꯣꯟ]] (26,508), [[ꯓꯧ ꯂꯣꯟ]] (25,841), [[ꯃꯔꯤꯡ ꯂꯣꯟ]] (25,657), [[ꯓꯦꯃꯤ ꯂꯣꯟ]] (18,795), [[ꯀꯣꯝ ꯂꯣꯟ]] (14,528), [[ꯒꯥꯡꯇꯦ ꯂꯣꯟ]] (15,274), [[ꯆꯤꯔꯨ ꯂꯣꯟ]] (8,475), [[ꯈꯦꯓꯥ ꯂꯣꯟ]] (6,977), [[ꯃꯤꯖꯣ ꯂꯣꯟ]] (6,500), ), [[ꯖꯦꯂ꯭ꯌꯥꯡ ꯂꯣꯟ]] (2,727), [[ꯑꯁꯥꯃꯤꯁ ꯂꯣꯟ]] (2,453), [[ꯃꯣꯟꯁꯥꯡ ꯂꯣꯟ]] (2,381), [[ꯗꯣꯒ꯭ꯔꯤ ꯂꯣꯟ]] (1,853), [[ꯇꯃꯤꯜ ꯂꯣꯟ]] (1,657), [[ꯃꯔꯥꯊꯤ ꯂꯣꯟ]] (1,583), [[ꯃꯂꯌꯥꯂꯝ]] (1,519), [[ꯄꯟꯖꯥꯕꯤ ꯂꯣꯟ]] (1,370), [[ꯈꯥꯁꯤ ꯂꯣꯟ]] (670), ꯑꯃꯗꯤ ꯑꯇꯣꯞꯄ ꯂꯣꯟꯁꯤꯡ (37,636) ꯅꯤ꯫<ref>http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-16.html</ref> ==ꯂꯥꯏꯅꯤꯡ ꯂꯤꯆꯠ== {{See|ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯒꯤ ꯂꯥꯢꯅꯤꯡ ꯂꯤꯆꯠ}} {{Pie chart |thumb = right |caption = ꯀꯪꯂꯩꯄꯥꯛ ꯂꯥꯏꯅꯤꯡ ꯂꯤꯆꯠ (꯲꯰꯱꯱)<ref name="census2011">{{Cite web|title=Population by religion community - 2011|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS|website=Census of India, 2011|publisher=The Registrar General & Census Commissioner, India|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150825155850/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS|archivedate=25 August 2015}}</ref> |label1 = [[ꯍꯤꯟꯗꯨ ꯂꯥꯢꯅꯤꯡ|ꯍꯤꯟꯗꯨ ꯂꯥꯏꯅꯤꯡ]] |color1 = orange |value1 = 41.39 |label2 = [[ꯈ꯭ꯔꯤꯁꯇ꯭ꯌꯥꯟ ꯂꯥꯢꯅꯤꯡ|ꯈ꯭ꯔꯤꯁꯇ꯭ꯌꯥꯟ ꯂꯥꯏꯅꯤꯡ]] |color2 = DodgerBlue |value2 = 41.29 |label3 = [[ꯏꯁꯂꯥꯝ ꯂꯥꯏꯅꯤꯡ|ꯏꯁꯂꯥꯝ ꯂꯥꯏꯅꯤꯡ]] |color3 = Green |value3 = 8.40 |label4 = [[ꯁꯅꯥꯃꯍꯤ ꯂꯥꯏꯅꯤꯡ|ꯁꯅꯥꯃꯍꯤ ꯂꯥꯏꯅꯤꯡ]] |color4 = Chartreuse |value4 = 7.78 |label5 = [[ꯕꯨꯗꯥ ꯂꯥꯏꯅꯤꯡ]] |color5 = Yellow |value5 = 0.25 |label6 = [[ꯍꯦꯔꯥꯀꯥ ꯂꯥꯏꯅꯤꯡ]] |color6 = Violet |value6 = 0.23 |label7 = [[ꯖꯤꯍꯨꯗꯤ ꯂꯥꯏꯅꯤꯡ]] |color7 = Olive |value7 = 0.07 |label8 = [[ꯁꯤꯈ ꯂꯥꯏꯅꯤꯡ]] |color8 = DarkKhaki |value8 = 0.05 |label9 = [[ꯖꯥꯏꯟ ꯂꯥꯏꯅꯤꯡ]] |color9 = Brown |value9 = 0.06 |label10 = [[ꯂꯥꯏꯅꯤꯡ ꯱ꯒ ꯱ꯒ|ꯂꯥꯏꯅꯤꯡ ꯂꯩꯇꯕ]] |color10 = Black |value10 = 0.38 }} ===ꯁꯅꯥꯃꯍꯤ ꯂꯥꯏꯅꯤꯡ=== {{See also|ꯁꯅꯥꯃꯍꯤ ꯂꯥꯏꯅꯤꯡ}} [[File:Temple at Kangla.jpg|thumb|left|[[ꯀꯪꯂꯥ]] ꯃꯅꯨꯡꯗ ꯂꯩꯕ ꯃꯤꯇꯩ ꯂꯥꯢꯁꯪ]] [[ꯃꯤꯇꯩ ꯀꯥꯡꯂꯨꯞ]] ꯑꯁꯤ ꯈꯨꯅꯨꯡꯒꯤ ꯑꯣꯢꯕ ꯂꯥꯢꯅꯤꯡ ꯂꯤꯆꯠ ꯑꯣꯢꯔꯤꯕ [[ꯃꯤꯇꯩ ꯂꯥꯢꯅꯤꯡ]] (ꯅꯠꯇ꯭ꯔꯒ [[ꯁꯅꯥꯃꯍꯤ ꯂꯥꯢꯅꯤꯡ]]) ꯆꯠꯄ ꯂꯨꯞ ꯑꯃꯅꯤ꯫ ꯂꯥꯢꯅꯤꯡ ꯑꯁꯤ ꯒꯤ ꯁꯥꯡꯂꯕ ꯄꯨꯋꯥꯔꯤ [[ꯀꯪꯂꯩꯄꯥꯛ]] ꯀ ꯃꯇꯝ ꯆꯨꯞꯄꯗ ꯁꯥꯀꯣꯟꯅꯇꯨꯅ ꯂꯩ ꯫<ref name="lintner2015p113">{{Cite book|author=Bertil Lintner|title=Great Game East: India, China, and the Struggle for Asia's Most Volatile Frontier|url=https://books.google.com/books?id=0fLOBwAAQBAJ|year=2015|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-19567-5|page=113}}</ref> [[ꯁꯅꯥꯃꯍꯤ ꯂꯥꯢꯅꯤꯡ]] ꯑꯁꯤꯗꯤ ꯃꯔꯨꯑꯣꯢꯅ [[ꯂꯥꯢꯅꯤꯡꯊꯧ ꯁꯅꯥꯃꯍꯤ]] ꯑꯃꯗꯤ ꯂꯥꯌꯥꯝꯁꯤꯡꯄꯨ ꯏꯂꯥꯠꯆꯄ, ꯊꯧꯅꯤꯆꯄꯇ ꯌꯨꯝꯐꯝ ꯑꯣꯢꯕ ꯂꯥꯢꯅꯤꯡ ꯅꯤ ꯫ ꯑꯁꯤꯗꯁꯨ ꯅꯠꯇꯅ ꯃꯤꯑꯣꯢꯕꯅ ꯃꯥꯒꯤ ꯃꯥꯒꯤ ꯃꯄꯥ ꯃꯄꯨꯁꯤꯡꯕꯨꯁꯨ ꯂꯥꯢꯑꯣꯢꯈ꯭ꯔꯕꯗ [[ꯑꯄꯣꯛꯄ]] ꯍꯥꯏꯅ ꯈꯨꯔꯨꯝꯖꯕ ꯒꯤ ꯆꯠꯅꯕꯤꯁꯨ ꯌꯥꯎꯔꯤ꯫ ꯑꯁꯤꯗꯁꯨ ꯅꯠꯇꯅ [[ꯎꯃꯪ]], [[ꯋꯥꯃꯪ]] ꯌꯣꯛꯈꯠꯄꯒꯤ ꯁꯔꯨꯛ ꯑꯃ ꯑꯣꯢꯅ [[ꯎꯃꯪ ꯂꯥꯢ]] ꯈꯨꯔꯨꯝꯖꯕ, ꯏꯂꯥꯠꯆꯄ, ꯊꯧꯅꯤꯆꯄ ꯒꯤ ꯆꯠꯅꯕꯤꯁꯨ ꯂꯩ ꯫ ꯲꯱ꯁꯨꯕ ꯆꯍꯤꯆꯥꯗ ꯂꯩꯉꯥꯛꯅ ꯁꯛꯈꯪꯕꯤꯗ꯭ꯔꯤꯕ ꯂꯥꯢꯅꯤꯡ ꯀꯌꯥꯒꯤ ꯃꯅꯨꯡꯗ ꯃꯤ 233,767 ꯃꯨꯛꯀꯤ ꯃꯅꯨꯡꯗ [[ꯁꯅꯥꯃꯍꯤ ꯂꯥꯢꯅꯤꯡ]] ꯆꯠꯄ ꯃꯤꯁꯤꯡ 222,315 ꯁꯨꯔꯦ꯫ ===ꯍꯤꯟꯗꯨ ꯂꯥꯏꯅꯤꯡ=== [[File:Gopinath Temple - Ningthoukhong, Manipur (India).jpg|left|thumb|[[ꯅꯤꯡꯊꯧꯈꯣꯡ ꯒꯣꯄꯤꯅꯥꯊ ꯂꯥꯢꯁꯪ]]]] [[ꯃꯤꯇꯩ ꯀꯥꯡꯂꯨꯞ]] ꯑꯁꯤ ꯲꯰꯱꯱ ꯃꯤꯀꯣꯛ ꯊꯤꯕꯒꯤ ꯃꯇꯨꯡꯏꯟꯅ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯒꯤ ꯃꯤꯁꯤꯡ ꯄꯨꯜꯂꯞꯁꯤꯒꯤ ꯆꯥꯗ ꯴꯱.꯳꯹ ꯃꯨꯛ [[ꯍꯤꯟꯗꯨ ꯂꯥꯢꯅꯤꯡ]] ꯆꯠꯂꯤ꯫ ꯃꯁꯤ ꯑꯌꯥꯝꯕꯅ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯒꯤ ꯇꯝꯄꯥꯛꯇ ꯂꯩ ꯫ [[ꯕꯤꯁ꯭ꯅꯨꯄꯨꯔ ꯄꯅꯥ]], [[ꯊꯧꯕꯥꯜ ꯄꯅꯥ]], [[ꯅꯣꯡꯄꯣꯛ ꯏꯝꯐꯥꯜ ꯄꯅꯥ]], [[ꯅꯣꯡꯆꯨꯞ ꯏꯝꯐꯥꯜ ꯄꯅꯥ]] ꯗꯅ ꯑꯌꯥꯝꯕ ꯂꯩ ꯫ ===ꯈ꯭ꯔꯤꯁꯇꯤꯑꯦꯟ ꯂꯥꯏꯅꯤꯡ=== [[File:St. Joseph's Cathedral.jpg|thumb]] [[ꯈ꯭ꯔꯤꯁꯇ꯭ꯌꯟ ꯂꯥꯢꯅꯤꯡ]] ꯑꯁꯤ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯒꯤ ꯃꯤꯁꯤꯡ ꯄꯨꯜꯂꯞꯁꯤꯒꯤ ꯃꯅꯨꯡꯗ ꯆꯥꯗ ꯴꯱.꯲꯹ ꯃꯨꯛ ꯅ ꯆꯠꯂꯤ ꯍꯥꯏꯅ ꯲꯰꯱꯱ ꯒꯤ ꯃꯤꯀꯣꯛ ꯊꯤꯕꯒꯤ ꯃꯇꯨꯡꯏꯟꯅ ꯄꯜꯂꯤ꯫ ꯃꯁꯤ ꯱꯹ꯁꯨꯕ ꯆꯍꯤꯆꯥꯗ ꯂꯝꯗꯝ ꯑꯁꯤꯗ ꯂꯥꯢꯅꯤꯡ ꯁꯟꯗꯣꯛꯄ ꯂꯥꯛꯄ ꯃꯤꯁꯤꯡꯅ ꯄꯨꯔꯛꯈꯤꯕꯅꯤ꯫ ꯲꯰ꯁꯨꯕ ꯆꯍꯤꯆꯥꯗ ꯅꯣꯡꯆꯨꯞ ꯂꯣꯝꯒꯤ ꯃꯍꯩ ꯃꯁꯤꯡ ꯇꯝꯂꯛꯄꯗꯒꯤ ꯈ꯭ꯔꯤꯁꯇ꯭ꯌꯟ ꯂꯥꯢꯅꯤꯡ ꯁꯟꯗꯣꯛꯄ ꯍꯦꯟꯒꯠꯂꯛꯈꯤ꯫ === ꯏꯁꯂꯥꯝ === ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯤ ꯃꯨꯁꯂꯤꯝ ꯅꯠꯇ꯭ꯔꯒ ꯃꯤꯇꯩ ꯄꯥꯡꯒꯜ ꯑꯁꯤ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯒꯤ ꯑꯄꯨꯟꯕ ꯃꯤꯁꯤꯡꯒꯤ ꯃꯅꯨꯡꯗ ꯆꯥꯗ ꯸.꯳ ꯃꯨꯛ ꯑꯣꯢꯔꯤ ꯍꯥꯏꯅ ꯲꯰꯱꯱ ꯒꯤ ꯃꯤꯀꯣꯛ ꯊꯤꯕꯒꯤ ꯃꯇꯨꯡꯏꯟꯅ ꯄꯜꯂꯤ꯫ ꯁꯨꯐꯤ ꯏꯁꯂꯥꯝ ꯂꯥꯢꯅꯤꯡ ꯒꯤ ꯂꯨꯆꯤꯡꯕ ꯁꯥꯍ ꯖꯂꯥꯜ ꯗꯤꯟ ꯑꯜ ꯃꯨꯖꯥꯔꯔꯗ ꯑꯜ ꯇꯔꯛ ꯑꯜ ꯅꯛꯁꯕꯟꯗꯤ ꯅ ꯁꯤꯜꯍꯦꯠꯇꯒꯤ ꯱꯶꯰꯹ ꯗ ꯂꯥꯛꯇꯨꯅ ꯄꯨꯔꯛꯈꯤꯕꯅꯤ꯫ ꯃꯈꯣꯢꯁꯤ ꯁꯨꯟꯅꯤ ꯏꯁꯂꯥꯝ ꯆꯠꯄ ꯂꯨꯞꯇ ꯆꯜꯂꯤ ꯫ ==ꯂꯩꯉꯥꯛ== ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯂꯩꯉꯥꯛ ꯑꯁꯤ ꯄꯨꯟꯅ ꯐꯝꯊꯧ ꯶꯰ꯅ ꯁꯦꯝꯕꯅꯤ, ꯐꯝ ꯱꯹ꯗꯤ [[ꯆꯤꯡꯕꯨꯔꯣꯢ]]ꯁꯤꯡꯒꯤ ꯈꯥꯛꯇꯨꯅ ꯊꯝꯃꯤ ꯑꯃꯁꯨꯡ ꯐꯝ ꯱ꯅ [[ꯆꯛꯄ]]ꯁꯤꯡꯒꯤ ꯈꯥꯛꯇꯨꯅ ꯊꯝꯂꯤ ꯫<ref>{{Cite web|title=State/UT wise Seats in the Assembly and their Reservation Status|url=http://eci.nic.in/eci_main1/seat_in_legislativeassembilies.aspx|publisher=[[Election Commission of India]]|accessdate=23 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180519095715/http://eci.nic.in/eci_main1/seat_in_legislativeassembilies.aspx|archive-date=19 May 2018|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref> ꯁ꯭ꯇꯦꯠ ꯑꯁꯤꯗꯒꯤ ꯃꯤꯑꯣꯏ ꯲ [[ꯏꯟꯗꯤꯌꯥ ꯒꯤ ꯄꯥꯔꯂꯤꯌꯥꯃꯦꯟ]]ꯇ [[ꯂꯣꯛ ꯁꯥꯚꯥ]]ꯒꯤ ꯃꯤꯍꯨꯠ ꯑꯣꯏꯅ ꯊꯥꯏ ꯫ ꯁ꯭ꯇꯦꯠ ꯑꯁꯤꯅ ꯃꯤꯑꯣꯏ ꯱ꯁꯨ [[ꯔꯥꯖ꯭ꯌ ꯁꯚꯥ]]ꯒꯤ ꯃꯤꯍꯨꯠ ꯑꯣꯢꯅ ꯊꯥꯏ꯫<ref>[http://manipur.gov.in Manipur Government] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161022063244/http://manipur.gov.in/ |date=22 October 2016 }}, Govt of India</ref> ꯃꯤꯍꯨꯠꯁꯤꯡ ꯑꯁꯤ ꯑꯃꯨꯛ ꯈꯟꯈꯤꯕꯅ ꯆꯍꯤ ꯵ꯒꯤ ꯃꯇꯝ ꯄꯥꯏꯒꯅꯤ, ꯆꯍꯤ ꯵ ꯃꯉꯥ ꯂꯩꯔꯒ [[ꯃꯤꯈꯜ]] ꯄꯥꯡꯊꯣꯛꯀꯅꯤ ꯃꯤꯔꯦꯞ ꯊꯥꯗꯣꯛꯅꯔꯒ, ꯃꯤꯈꯜ ꯑꯁꯤ [[ꯏꯂꯦꯛꯁꯟ ꯀꯃꯤꯁꯟ ꯑꯣꯐ ꯏꯟꯗꯤꯌꯥ]]ꯒꯤ ꯃꯈꯥꯗ ꯄꯥꯡꯊꯣꯛꯀꯅꯤ ꯫<ref>[https://web.archive.org/web/20170519143058/http://www.ceomanipur.nic.in/index.html ECI Manipur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170519143058/http://www.ceomanipur.nic.in/index.html |date=19 May 2017 }}, Govt of India</ref> ꯁ꯭ꯇꯦꯠ ꯑꯁꯤ [[Sadar Hills Autonomous District Council|ꯑꯣꯇꯣꯅꯣꯃꯁ ꯀꯥꯎꯟꯁꯤꯜ ꯱]] ꯂꯩ ꯫ ===ꯂꯥꯜꯍꯧꯕꯒꯤ ꯏꯍꯧ=== ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯗ ꯂꯩꯉꯥꯛ ꯑꯃꯗꯤ ꯃꯤꯌꯥꯝꯒꯤ ꯃꯔꯛꯇ ꯋꯥꯈꯜ ꯇꯥꯗꯕ ꯃꯇꯥꯡ ꯈꯔ ꯂꯩꯔꯨꯕꯅ ꯃꯇꯝ ꯈꯔ ꯂꯥꯜꯍꯧꯂꯨꯞ ꯈꯔ ꯊꯣꯛꯂꯛꯇꯨꯅ ꯂꯩꯉꯥꯛ ꯀꯤ ꯃꯥꯌꯣꯛꯇ ꯂꯥꯜꯍꯧꯂꯛꯄꯒꯤ ꯊꯧꯗꯣꯛ ꯈꯔ ꯊꯣꯛꯈꯤ ꯫ ꯃꯁꯤ ꯀꯥꯡꯂꯨꯞ [[ꯃꯤꯇꯩ ꯀꯥꯡꯂꯨꯞ]], ꯅꯥꯒꯥ ꯑꯃꯗꯤ ꯀꯨꯀꯤ ꯳ꯗꯒꯤꯅ ꯃꯄꯨꯡ ꯑꯣꯢꯈꯤ ꯫ ꯃꯔꯨꯑꯣꯢꯅ ꯈꯪꯅꯔꯤꯕ ꯂꯥꯜꯍꯧꯂꯨꯞ ꯈꯔ ꯗꯤ UNLF, PLA, PREPAK, Revolutionary Peoples Front (RPF), Manipur Liberation Front Army (MLFA), Kanglei Yawol Kanba Lup (KYKL), Revolutionary Joint Committee (RJC), Kangleipak Communist Party (KCP), Peoples United Liberation Front (PULF), Manipur Naga People Front (MNPF), National Socialist Council of Nagaland (NSCN-K), National Socialist Council of Nagaland (NSCN-I/M), United Kuki Liberation Front (UKLF), Kuki National Front (KNF), Kuki National Army (KNA), Kuki Defence Force (KDF), Kuki Democratic Movement (KDM), Kuki National Organisation (KNO), Kuki Security Force (KSF), Chin Kuki Revolutionary Front (CKRF), Kom Rem Peoples Convention (KRPC), Zomi Revolutionary Volunteers (ZRV), Zomi Revolutionary Army (ZRA), Zomi Reunification Organisation (ZRO), ꯑꯃꯗꯤ Hmar Peoples Convention (HPC) ꯅꯤ꯫ [[ꯃꯤꯇꯩ ꯀꯥꯡꯂꯨꯞ]] ꯅ [[ꯏꯟꯗꯤꯌꯥ]]ꯗꯒꯤ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯇꯣꯈꯥꯢꯍꯟꯅꯤꯡꯏ꯫ ꯅꯥꯒꯥ ꯅ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯒꯤ ꯂꯝ ꯁꯔꯨꯛ ꯐꯅꯌꯥꯝꯕ ꯅꯥꯒꯥꯂꯤꯝ ꯍꯥꯏꯅ ꯇꯣꯉꯥꯟꯕ ꯂꯝ ꯑꯃꯒꯤ ꯁꯔꯨꯛ ꯑꯣꯢꯍꯟꯅꯤꯡꯏ꯫ ꯀꯨꯀꯤ ꯀꯥꯡꯂꯨꯞꯁꯤꯡꯅꯁꯨ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯗꯒꯤ ꯇꯣꯉꯥꯟꯕ ꯂꯝ ꯑꯃꯒꯤ ꯁꯔꯨꯛ ꯑꯣꯢꯍꯟꯅꯤꯡꯏ꯫ ꯃꯁꯤ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯒꯤ ꯑꯄꯨꯟꯕ ꯒꯤ ꯁꯛꯇꯝ ꯀꯥꯢꯍꯟꯅꯤꯡꯗꯕ [[ꯃꯤꯇꯩ ꯀꯥꯡꯂꯨꯞ]] ꯅ ꯁꯨꯛꯌꯥ ꯌꯥꯅꯤꯡꯗꯦ꯫ ꯃꯁꯤꯒꯤ ꯌꯥꯅꯗꯕꯁꯤꯗꯒꯤꯁꯨ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯗ ꯏꯔꯥꯡ ꯃꯁꯤꯡ ꯊꯤꯉꯝꯗꯅ ꯊꯣꯛꯏ꯫ ==ꯁꯦꯟꯃꯤꯠꯂꯣꯟ== [[File:Soibum yendem eromba.jpg|thumb|ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯗꯗꯤ [[ꯋꯥ]]ꯒꯤ ꯄꯣꯠꯊꯣꯛ ꯌꯥꯝꯅ ꯃꯔꯥꯡ ꯀꯥꯢ꯫]] ꯲꯰꯱꯲-꯱꯳ꯒꯤ gross state domestic product ꯀꯤ ꯃꯇꯨꯡꯏꯟꯅ ꯀꯩꯊꯦꯜꯒꯤ ꯃꯃꯜ ꯑꯁꯤ ꯂꯨꯄꯥ 10188 ꯀ꯭ꯔꯣꯔ ꯃꯨꯛ ꯑꯣꯢꯈꯤ ꯫<ref>[http://pbplanning.gov.in/pdf/Statewise%20GSDP%20PCI%20and%20G.R.pdf State wise : Population, GSDP, Per Capita Income and Growth Rate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131111062118/http://pbplanning.gov.in/pdf/Statewise%20GSDP%20PCI%20and%20G.R.pdf |date=11 November 2013 }} Planning Commission, Govt of India; See third table 2011-2012 fiscal year, 16th row</ref> ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯒꯤ ꯁꯦꯟꯃꯤꯠꯂꯣꯟꯁꯤ ꯑꯌꯥꯝꯕꯅ ꯂꯧꯎ ꯁꯤꯡꯎ, ꯎꯃꯪꯒꯤ ꯄꯣꯠꯊꯣꯛ, ꯂꯂꯣꯟ ꯏꯇꯤꯛꯅꯆꯤꯡꯕꯗ ꯃꯄꯥꯜ ꯇꯥꯡꯏ ꯫<ref name=ghg>G. Hiamguanglung Gonmei, "Hills Economy of Manipur: A Structural Change", ''Journal of North East India Studies'', Vol. 3, No. 1, January–June 2013, pp. 61–73</ref> ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯅ ꯂꯩꯄꯥꯛ ꯁꯤꯒꯤ "Gateway to the East" ꯑꯣꯢꯔꯤ ꯫ [[ꯃꯣꯔꯦ]] ꯐꯥꯎꯗꯨꯅ [[ꯑꯋꯥ ꯂꯩꯄꯥꯛ]]ꯀꯤ [[ꯇꯃꯨ]] ꯃꯌꯣꯜꯂꯝꯁꯤꯒ ꯁꯝꯅꯗꯨꯅ ꯂꯂꯣꯟ ꯏꯇꯤꯛ ꯇꯧꯔꯤ꯫ꯃꯁꯤꯅ ꯑꯦꯁꯤꯌꯥꯒꯤ ꯂꯩꯄꯥꯛ ꯀꯌꯥꯃꯔꯨꯝ ꯒꯁꯨ ꯐꯥꯎꯅ ꯂꯝꯕꯦꯜ ꯑꯣꯢꯍꯜꯂꯤ꯫ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯁꯤ ꯏꯟꯗꯤꯌꯥꯒꯤ ꯈꯨꯠꯁꯥ ꯍꯩꯕ ꯃꯤ ꯈ꯭ꯋꯥꯢꯗꯒꯤ ꯌꯥꯝꯅ ꯂꯩꯕ ꯂꯝ ꯁꯨ ꯑꯣꯢꯔꯤ ꯫<ref name="Manipur Economy - Snapshot">[http://www.ibef.org/states/Manipur.aspx "Manipur Economy - Snapshot"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140702210507/http://www.ibef.org/states/Manipur.aspx |date=2 July 2014 }} IBEF</ref> ===ꯃꯩ (ꯏꯂꯦꯛꯇ꯭ꯔꯤꯁꯤꯇꯤ)=== ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯃꯁꯥꯅ ꯲꯰꯱꯰ ꯐꯥꯎꯕꯗ 0.1 GWh ꯃꯨꯛ ꯄꯨꯊꯣꯛꯆꯕ ꯉꯝꯃꯤ꯫<ref>[https://web.archive.org/web/20150323224245/http://investinmanipur.nic.in/energy.htm Manipur Energy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150323224245/http://investinmanipur.nic.in/energy.htm |date=23 March 2015 }} Govt of Manipur</ref> ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯂꯩꯉꯥꯛ ꯅ ꯏꯁꯤꯡꯗꯒꯤ ꯃꯩ ꯁꯨꯡꯅꯕ ꯊꯧꯁꯤꯜ ꯀꯌꯥꯃꯔꯨꯝ ꯁꯨ ꯁꯦꯝꯂꯛꯈꯤ꯫ ꯃꯁꯤꯅ 2 GWh ꯄꯨꯊꯣꯛꯆꯕ ꯉꯝꯅꯕ ꯄꯥꯟꯗꯝ ꯊꯝꯂꯤ꯫ ꯲꯰꯱꯰ ꯐꯥꯎꯕꯒꯤꯗꯤ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯃꯁꯥꯒꯤ ꯲꯴/꯷ ꯃꯩ ꯁꯤꯖꯤꯟꯅꯕ ꯀꯣꯟꯅꯕꯗꯒꯤ ꯃꯤꯔꯝꯗꯁꯨ ꯌꯣꯟꯈꯤ꯫ ===ꯂꯧꯎ ꯁꯤꯡꯎ=== ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯒꯤ ꯑꯏꯪ-ꯑꯁꯥ ꯐꯤꯐꯝ ꯱ꯁꯨꯡ ꯂꯩꯍꯥꯎ ꯐꯕ ꯑꯁꯤꯅ ꯐꯧ, ꯏꯁꯥ ꯅꯥꯄꯤ ꯊꯥꯕꯗ ꯆꯨꯁꯤꯟꯅꯕ ꯃꯐꯝ ꯱ ꯑꯣꯏꯔꯤ ꯫ ꯍꯤꯗꯥꯛ ꯂꯥꯡꯊꯛꯇ ꯀꯥꯟꯅꯕ ꯄꯤꯕ ꯄꯥꯝꯕꯤ [[ꯃꯥꯂꯦꯝ]] ꯑꯇꯩ ꯃꯐꯝꯗ ꯏꯐꯪ ꯐꯪꯗꯕ ꯑꯇꯥꯡꯕ ꯍꯤꯗꯥꯛ ꯄꯥꯝꯕꯤ ꯀꯌꯥꯃꯔꯣꯝ ꯑꯃꯗꯤ ꯃꯅꯝ ꯅꯨꯡꯁꯤꯕ ꯄꯥꯝꯕꯤ ꯀꯌꯥꯃꯔꯣꯝꯁꯨ ꯍꯧꯔꯤ ꯫<ref name="Manipur Economy - Snapshot"/> ꯃꯃꯤꯡ ꯈꯔꯥ ꯄꯅꯂꯕꯗ [[ꯍꯩꯔꯤ]], [[Cashew]], [[Walnut]], [[ꯀꯣꯝꯂꯥ]], [[ꯆꯝꯄꯔꯥ]], [[ꯀꯤꯍꯣꯝ]], [[ꯑꯋꯥꯊꯕꯤ]], [[ꯍꯩꯕꯤ]], [[ꯍꯩꯔꯤꯠ]], [[ꯂꯩꯄꯨꯡꯈꯥꯡ]], [[ꯅꯣꯡꯃꯥꯡꯈꯥ]], [[Passiflora edulis|Passion Fruit]], [[ꯆꯨꯝꯕꯔꯩ]], [[ꯃꯥꯜꯍꯩ]] ꯱ꯁꯨꯡ [[ꯍꯩꯈꯥ]]ꯅꯤ ꯫<ref name=ghg/> ꯁ꯭ꯇꯦꯠ ꯑꯁꯤ ꯋꯥ-ꯄꯥꯝꯕꯤꯅ {{Convert|3000|km2}} ꯃꯨꯛ ꯄꯥꯛꯅ ꯍꯧꯔꯤ, ꯃꯁꯤꯅ [[ꯏꯟꯗꯤꯌꯥ]]ꯒꯤ ꯋꯥꯒꯤ ꯁꯤꯟꯁꯥꯕꯗ ꯑꯆꯧꯕ ꯁꯔꯨꯛ ꯌꯥꯕ ꯑꯃꯥ ꯑꯣꯏꯔꯤ ꯫<ref name="Manipur Economy - Snapshot"/> ===ꯆꯠꯊꯣꯛ ꯆꯠꯁꯤꯟꯒꯤ ꯈꯨꯗꯣꯡꯆꯥꯕ=== [[File:Imphal airport.jpg|thumb|ꯏꯝꯐꯥꯜ ꯃꯥꯂꯪ ꯍꯤꯊꯥꯡꯐꯝ]] [[ꯏꯝꯐꯥꯜ ꯃꯥꯂꯪ ꯍꯤꯊꯥꯡꯐꯝ]], ꯑꯁꯤꯅ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯕꯨ [[ꯗꯦꯜꯍꯤ]], [[ꯀꯣꯜꯀꯇꯥ]], [[ꯒꯨꯋꯥꯍꯥꯇꯤ]] ꯑꯃꯗꯤ [[ꯑꯥꯒꯔꯇꯥꯂꯥ]]ꯗ ꯁꯝꯖꯤꯟꯅꯔꯤ꯫ ꯃꯁꯤ ꯃꯥꯂꯦꯝꯒꯤ ꯑꯣꯢꯕ ꯊꯥꯛꯇ ꯁꯦꯝꯒꯠꯂꯤ꯫ ꯃꯁꯤ ꯑꯋꯥꯡ ꯅꯣꯡꯄꯣꯛ ꯂꯝꯗꯝꯒꯤꯗꯤ ꯲ꯁꯨꯕ ꯈ꯭ꯋꯥꯢꯗꯒꯤ ꯆꯥꯎꯕ ꯃꯥꯂꯪ ꯍꯤꯊꯥꯡꯐꯝꯅꯤ꯫<ref name=manipuraai>{{Cite web|url=http://investinmanipur.nic.in/gp_transportation.htm|title=Transportation of Manipur|work=investinmanipur.nic.in|accessdate=1 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150730011522/http://investinmanipur.nic.in/gp_transportation.htm|archive-date=30 July 2015|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref> [[ꯂꯩꯄꯥꯛꯀꯤ ꯂꯝꯕꯦꯜ ꯳꯹]] ꯑꯁꯤꯅ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯕꯨ ꯏꯟꯗꯤꯌꯥꯒꯤ ꯑꯇꯩ ꯃꯐꯝꯁꯤꯡꯒ ꯁꯝꯖꯤꯟꯅꯔꯤ꯫ ꯃꯁꯤ [[ꯗꯤꯃꯥꯄꯨꯔ]]ꯒꯤ ꯔꯦꯜ ꯂꯝꯕꯦꯜ ꯒꯤ ꯈꯨꯊꯥꯡꯗꯅꯤ꯫ [[ꯂꯩꯄꯥꯛꯀꯤ ꯂꯝꯕꯦꯜ ꯵꯳]] ꯑꯁꯤꯅ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯕꯨ ꯏꯟꯗꯤꯌꯥꯒꯤ ꯑꯇꯩ ꯃꯐꯝꯁꯤꯡꯒ [[ꯑꯁꯥꯝ]]ꯒꯤ [[ꯁꯤꯜꯆꯔ]]ꯒꯤ ꯈꯨꯊꯥꯡꯗꯒꯤ ꯁꯝꯖꯤꯟꯅꯔꯤ꯫ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯒꯤ ꯂꯝꯕꯤ ꯊꯣꯡ ꯌꯥꯝ ꯐꯤꯐꯝ ꯐꯕ ꯑꯣꯢꯗ꯭ꯔꯤ꯫<ref>{{Cite news | url=http://indianexpress.com/article/india/india-news-india/manipur-maram-purul-phaibung-road-villager-fix-roads-3021938 | work=The Indian Express | title=Manipur’s villagers take charge, fix 19km stretch of roads: ANI – The Indian Express | access-date=14 December 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20161221093457/http://indianexpress.com/article/india/india-news-india/manipur-maram-purul-phaibung-road-villager-fix-roads-3021938/ | archive-date=21 December 2016 | dead-url=no | df=dmy-all }}</ref><ref>{{Cite book| url=https://books.google.com/?id=b3TwS0WRn5kC&pg=PA521&dq=manipur+govt+accused+of+bad+roads#v=onepage&q=manipur%20govt%20accused%20of%20bad%20roads&f=false | page=521 | title=The Ninth Assembly Elections in Manipur: A. Prafullokumar Singh – Election Politics in Manipur| isbn=9788183242790 | last1=Prafullokumar Singh | first1=A. | year=2009 }}</ref> ꯲꯰꯱꯰ꯗ ꯏꯟꯗꯤꯌꯥꯒꯤ ꯂꯩꯉꯥꯛꯅ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯕꯨ [[ꯚꯤꯌꯦꯠꯅꯥꯝ]]ꯒ ꯁꯝꯖꯤꯟꯅꯅꯕ ꯑꯦꯁꯤꯌꯥ ꯒꯤ ꯁꯦꯝꯒꯠꯄꯒꯤ ꯁꯔꯨꯛ ꯑꯃ ꯑꯣꯢꯕ ꯊꯧꯔꯥꯡ ꯊꯧꯁꯤꯜꯂꯤ ꯍꯥꯢꯅ ꯂꯥꯎꯊꯣꯛꯈꯤ꯫<ref>{{Cite news | url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-04-09/india/28123011_1_rail-link-trilateral-highway-project-link-roads | work=The Times of India | title=Rail link from Manipur to Vietnam on cards: Tharoor – Times Of India | access-date=1 July 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130517081158/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-04-09/india/28123011_1_rail-link-trilateral-highway-project-link-roads | archive-date=17 May 2013 | dead-url=no | df=dmy-all }}</ref> ꯊꯧꯔꯥꯡ ꯊꯧꯁꯤꯜꯂꯤꯕ [[Trans-Asian Railway]] (TAR), ꯑꯁꯤꯅ ꯀꯔꯤꯒꯨꯝꯕ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯕꯨ ꯐꯥꯎꯔꯕꯗꯤ [[ꯏꯟꯗꯤꯌꯥ]] ꯑꯃꯗꯤ ꯑꯇꯩ ꯑꯦꯁꯤꯌꯥꯒꯤ ꯂꯩꯄꯥꯛꯁꯤꯡꯒ ꯁꯝꯖꯤꯟꯅꯔꯛꯀꯅꯤ꯫ ===ꯂꯝꯀꯣꯢꯕ=== ꯂꯝꯀꯣꯢꯕꯒꯤ ꯃꯇꯝꯁꯤ October ꯗꯒꯤ February ꯐꯥꯎꯕ ꯑꯣꯢ ꯫ ꯂꯝꯗꯝꯁꯤꯒꯤ ꯉꯥꯛꯂꯧ ꯁꯤꯟꯂꯣꯟ, ꯖꯒꯣꯢ, ꯁꯨꯝꯃꯥꯡ ꯀꯨꯝꯃꯩ, ꯐꯝꯄꯥꯛ ꯀꯨꯝꯃꯩ ꯅꯆꯤꯡꯕ ꯀꯌꯥꯁꯤꯅꯁꯨ ꯂꯝꯀꯣꯢꯕꯁꯤꯡꯒꯤ ꯄꯨꯛꯅꯤꯡ ꯆꯤꯡꯁꯤꯜꯂꯤ꯫ ꯑꯁꯪꯕ ꯁꯪꯕꯥꯟꯅꯕ ꯍꯥꯢꯕꯁꯤꯅ ꯂꯝꯗꯝꯁꯤꯒꯤ ꯃꯍꯧꯁꯥꯒ ꯊꯥꯀꯣꯟꯅꯩ꯫ ꯄꯟꯊꯥ ꯅꯥꯢꯅ ꯁꯥꯠꯄ [[ꯁꯤꯔꯨꯢ ꯂꯤꯂꯤ]] ꯄꯥꯝꯕꯤ ꯑꯁꯤ [[ꯎꯈ꯭ꯔꯨꯜ]]ꯗ, [[ꯖꯨꯀꯣ ꯇꯝꯄꯥꯛ]] ꯑꯁꯤꯅ [[ꯁꯦꯅꯥꯄꯇꯤ ꯄꯅꯥ]]ꯗ, [[ꯁꯉꯥꯢ]] ꯑꯃꯗꯤ [[ꯂꯣꯛꯇꯥꯛ ꯄꯥꯠ]] ꯑꯁꯤꯅ ꯇꯝꯄꯥꯛ ꯇ ꯃꯍꯧꯁꯥꯒꯤ ꯂꯩꯇꯦꯡ ꯑꯣꯢꯔꯤ ꯫ [[ꯁꯒꯣꯜ ꯀꯥꯡꯖꯩ]] (ꯍꯥꯢꯕꯗꯤ [[ꯄꯣꯂꯣ]]) ꯑꯁꯤꯁꯨ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯗꯒꯤ ꯍꯧꯔꯛꯈꯤꯕ ꯃꯁꯥꯟꯅ ꯑꯃꯅꯤ ꯫ ====ꯏꯝꯐꯥꯜ (ꯀꯣꯅꯨꯡ)==== [[File:Imphal city.jpg|thumb|[[ꯏꯝꯐꯥꯜ]] ꯃꯌꯣꯜꯂꯝꯂꯦꯟ꯫]] [[ꯃꯌꯣꯜꯂꯝꯂꯦꯟ]] ꯑꯁꯤ ꯃꯤꯇꯩ ꯐꯨꯔꯨꯞꯅ ꯈꯨꯟꯇꯥꯕ ꯃꯐꯝꯅꯤ ꯑꯃꯗꯤ [[ꯄꯥꯡꯒꯜ]]ꯁꯨ ꯈꯨꯟꯗꯥꯔꯤ ꯫ ꯃꯐꯝꯁꯤꯗ [[ꯏꯝꯐꯥꯜ ꯃꯥꯂꯪ ꯍꯤꯊꯥꯡꯐꯝ]] ꯁꯨ ꯂꯩꯔꯤ꯫ ꯃꯐꯝꯁꯤ ꯄꯅꯥ ꯲ ꯊꯣꯛꯅ ꯈꯥꯢꯗꯣꯛꯂꯤ꯫ [[ꯈꯨꯃꯟ ꯂꯝꯄꯥꯛ ꯃꯔꯨꯑꯣꯢꯕ ꯁꯥꯟꯅꯄꯨꯡ]] ꯑꯁꯤ ꯱꯹꯹꯷ꯗ ꯅꯦꯁꯅꯦꯜ ꯒꯦꯝꯁꯀꯤꯗꯃꯛ ꯁꯥꯈꯤꯕꯅꯤ꯫ ====ꯄꯥꯠ ꯑꯃꯗꯤ ꯏꯊꯠꯁꯤꯡ==== {{Multiple image | direction = vertical | align = right | width = | footer = | image3 = Leimaram waterfall.jpg | image2 = Siroi Lily.jpg | image1 = Syrmaticus_humiae.jpg }} [[ꯂꯣꯛꯇꯥꯛ ꯄꯥꯠ]] ꯑꯁꯤ ꯃꯥꯂꯦꯝꯒꯤ ꯑꯃꯇ ꯉꯥꯢꯔꯕ ꯑꯇꯥꯎꯕ ꯄꯥꯠ ꯅꯤ ꯫ ꯃꯁꯤ ꯑꯄꯤꯛꯄ ꯏꯔꯦꯟꯄꯨꯡꯅꯤ ꯍꯥꯢꯅ ꯂꯧꯕꯁꯨ ꯌꯥꯢ꯫ ꯁꯦꯟꯗ꯭ꯔꯥ ꯏꯊꯠꯇ ꯂꯝꯀꯣꯢꯕꯁꯤꯡꯒꯤ ꯊꯨꯡꯐꯝꯁꯨ ꯂꯩ ꯫ [[ꯄꯥꯠ]] ꯑꯁꯤꯗ ꯑꯇꯥꯎꯕ [[ꯏꯊꯠ]] ꯀꯌꯥꯅ ꯑꯃꯗꯤ [[ꯐꯨꯝꯗꯤ]] ꯀꯌꯥꯅ ꯂꯩꯇꯦꯡꯗꯨꯅ ꯐꯖꯍꯜꯂꯤ꯫ ====ꯆꯤꯡ ꯑꯃꯗꯤ ꯇꯝꯄꯥꯛ==== ꯀꯥꯢꯅꯥ ꯆꯤꯡ ꯑꯁꯤꯅ ꯍꯤꯟꯗꯨ ꯂꯥꯢꯅꯤꯡ ꯆꯠꯄ ꯃꯤꯇꯩꯁꯤꯡꯒꯤ ꯂꯥꯢꯐꯝꯂꯦꯟ ꯑꯣꯢꯕꯗ ꯅꯠꯇꯅ ꯂꯝꯀꯣꯢꯕꯁꯤꯡꯒꯤ ꯄꯨꯛꯅꯤꯡ ꯆꯤꯡꯁꯤꯜꯂꯤ꯫ ꯑꯁꯤꯗꯁꯨ ꯅꯠꯇꯅ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯒꯤ ꯂꯣꯢꯕꯤ ꯆꯤꯡꯁꯥꯡꯁꯤꯡ ꯑꯁꯤꯅ ꯂꯝꯀꯣꯢꯕꯁꯤꯡꯒꯤ ꯄꯨꯛꯅꯤꯡ ꯆꯤꯡꯁꯤꯜꯂꯤ꯫ ꯇꯝꯄꯥꯛ ꯇꯁꯨ [[ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯒꯤ ꯂꯝꯀꯣꯢꯕꯁꯤꯡꯒꯤ ꯄꯨꯛꯅꯤꯡ ꯆꯤꯡꯁꯤꯟꯐꯝ]] ꯀꯌꯥꯃꯔꯨꯝ ꯂꯩ ꯫ ====ꯃꯍꯧꯁꯥꯒꯤ ꯂꯝꯀꯣꯢꯕꯒꯤ ꯄꯨꯛꯅꯤꯡ ꯆꯤꯡꯁꯤꯟꯐꯝ==== [[File:Sangai.jpg|thumb|200px|left|ꯁꯉꯥꯢ]] [[ꯀꯩꯄꯨꯜ ꯂꯝꯆꯥꯎ ꯂꯩꯄꯥꯛꯀꯤ ꯂꯝꯄꯥꯛ]] ꯑꯁꯤ [[ꯁꯉꯥꯢ]] ꯍꯥꯢꯔꯤꯕ ꯇꯥꯡꯂꯕ [[ꯁꯖꯤ]] ꯃꯈꯜ ꯑꯁꯤꯒꯤ ꯃꯍꯧꯁꯥꯒꯤ ꯂꯩꯐꯝ ꯑꯣꯢꯕꯗ ꯅꯠꯇꯅ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯒꯤ ꯂꯝꯀꯣꯢꯕꯒꯤ ꯄꯨꯛꯅꯤꯡ ꯆꯤꯡꯁꯤꯟꯐꯝ ꯁꯨ ꯑꯣꯢꯔꯤ ꯫ ꯃꯁꯤ ꯃꯥꯂꯦꯝꯒꯤ ꯑꯃꯇ ꯉꯥꯢꯔꯕ ꯑꯇꯥꯎꯕ [[ꯂꯩꯄꯥꯛꯀꯤ ꯂꯝꯄꯥꯛ]] ꯑꯣꯢꯔꯤ ꯫ ====ꯏꯁꯤꯡ ꯆꯥꯢꯕꯤꯁꯤꯡ==== ꯁꯗꯨ ꯆꯤꯔꯨ ꯏꯁꯤꯡ ꯆꯥꯢꯕꯤ, ꯂꯩꯃꯔꯥꯝ ꯏꯁꯤꯡ ꯆꯥꯢꯕꯤ ꯑꯁꯤꯅꯆꯤꯡꯕ ꯏꯁꯤꯡ ꯆꯥꯢꯕꯤ ꯲꯰-꯳꯰ ꯃꯨꯛ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯒꯤ ꯀꯥꯆꯤꯟ ꯀꯣꯌꯥꯗ ꯃꯍꯧꯁꯥꯒꯤ ꯐꯖꯕ ꯗ ꯂꯩꯇꯦꯡꯂꯤ꯫ ====ꯃꯍꯧꯁꯥꯒꯤ ꯁꯨꯔꯨꯡ==== [[ꯊꯥꯔꯣꯟ ꯁꯨꯔꯨꯡ]], [[ꯈꯥꯡꯈꯨꯢ ꯁꯨꯔꯨꯡ]] ꯑꯁꯤꯅꯆꯤꯡꯕ ꯁꯨꯔꯨꯡ ꯀꯌꯥꯃꯅ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯒꯤ [[ꯄꯨꯋꯥꯂꯤ ꯃꯃꯥꯡꯀꯤ ꯀꯪꯂꯩꯄꯥꯛ]]ꯀꯤ ꯋꯥꯔꯤ ꯂꯤꯔꯤ꯫ ==ꯃꯍꯩ-ꯃꯁꯤꯟ== ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯗ ꯃꯍꯩ ꯇꯝꯐꯝꯁꯪ ꯀꯌꯥꯃꯔꯨꯝ ꯂꯩꯉꯥꯛ ꯑꯃꯗꯤ ꯂꯟꯅꯥꯢꯒꯤ ꯂꯩ ꯫ [[ꯏꯪꯂꯤꯁ]] ꯂꯣꯟꯗꯅ ꯑꯌꯥꯝꯕ ꯄꯔꯥ ꯇꯥꯛꯏ꯫ 10+2+3 ꯊꯧꯁꯤꯜꯒꯤ ꯃꯈꯥꯗ ꯃꯍꯩꯔꯣꯢꯁꯤꯡꯅ ꯖꯦꯅꯔꯦꯜ ꯅꯠꯇ꯭ꯔꯒ ꯄ꯭ꯔꯣꯐꯦꯁꯅꯦꯜ ꯂꯝꯕꯤꯗ ꯃꯍꯩ ꯃꯁꯤꯡ ꯇꯝꯗꯕꯒꯤ ꯈꯨꯗꯣꯡꯆꯥꯕ ꯐꯪꯍꯜꯂꯤ꯫ ꯁꯤꯡꯊꯥꯅꯤꯉꯥꯢ ꯑꯣꯢꯕ ꯇꯥꯢꯕꯪ ꯃꯍꯩꯀꯣꯜꯁꯤꯡꯗꯤ [[Manipur University]], [[Central Agricultural University]], [[National Institute of Technology, Manipur]], [[Indian Institute of Information Technology, Manipur]], [[Jawaharlal Nehru Institute of Medical Sciences]], [[Regional Institute of Medical Sciences]] ꯑꯃꯗꯤ [[Indira Gandhi National Tribal University]]ꯅꯤ꯫ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯁꯤ ꯏꯁꯤꯡꯗ ꯇꯥꯎꯗꯨꯅ ꯂꯩꯕ ꯃꯍꯩ ꯇꯝꯐꯝꯁꯪ ꯑꯍꯥꯟꯕ ꯂꯣꯛꯇꯥꯛ ꯄꯥꯠꯇ ꯇꯥꯎꯗꯨꯅ ꯂꯩꯕ Loktak Elementary Floating School ꯁꯨ ꯂꯩ ꯫ ==ꯄꯨꯊꯣꯛꯄꯨꯁꯤꯟ== ===ꯅꯣꯡꯊꯛ=== [[Imphal International Airport|ꯏꯝꯐꯥꯜ ꯃꯥꯂꯪ ꯍꯤꯊꯥꯡꯐꯝ]] ꯑꯁꯤ ꯀꯪꯂꯩꯄꯥꯛꯀꯤ ꯀꯣꯅꯨꯡ [[ꯏꯝꯐꯥꯜ]]ꯗ ꯂꯩ ꯃꯁꯤꯅ [[ꯏꯝꯐꯥꯜ]] ꯗꯒꯤ [[ꯀꯜꯀꯥꯇ]], [[ꯒꯨꯋꯥꯍꯇꯤ]], [[ꯅꯤꯎ ꯗꯦꯜꯍꯤ]], [[ꯕꯦꯡꯒꯥꯂꯣꯔ]] ꯑꯃꯁꯨꯡ [[ꯑꯒꯔꯇꯥꯂꯥ]] ꯐꯥꯎꯅꯍꯟꯂꯤ ꯫ ===ꯂꯝꯕꯤ=== ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯑꯁꯤ ꯊꯪꯅꯕ ꯁ꯭ꯇꯦꯠꯁꯤꯡꯒ ꯅꯦꯁꯅꯦꯜ ꯍꯥꯏꯋꯦꯁꯤꯡꯒ ꯁꯝꯅꯩ ꯫ ===ꯔꯦꯜ ꯂꯝꯕꯤ=== ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯗ ꯔꯦꯜꯂꯝꯕꯤ ꯁ꯭ꯇꯦꯁꯟ ꯑꯃꯥ ꯂꯩ, [[ꯖꯤꯔꯤꯕꯥꯝ ꯔꯦꯜ ꯁ꯭ꯇꯦꯁꯟ|ꯖꯤꯔꯤꯕꯥꯝ]]ꯗ ꯫ ==ꯏꯅꯥꯠ== [[File:"PENA" a musical instrument.jpg|thumb|[[ꯄꯦꯅꯥ]]]] ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯒꯤ ꯌꯦꯜꯍꯧꯉꯩꯗꯒꯤ ꯂꯩꯔꯛꯂꯕ ꯁꯤꯟꯂꯣꯟ, ꯆꯠꯅꯂꯣꯟ ꯀꯌꯥꯒꯤ ꯃꯅꯨꯡꯗ [[ꯁꯨꯃꯥꯡ ꯀꯨꯝꯃꯩ]], [[ꯐꯝꯄꯥꯛ ꯀꯨꯝꯃꯩ]], [[ꯄꯦꯅꯥ ꯁꯩꯁꯛꯂꯣꯟ]] ꯑꯁꯤꯅꯆꯤꯡꯕꯁꯤ ꯅꯤ ꯫ ===ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯖꯒꯣꯏ (ꯖꯒꯣꯢ ꯔꯥꯁ)=== {{Main|ꯖꯒꯣꯢ ꯔꯥꯁ}} [[File:The Shrine at Chorus.jpg|thumb]] [[ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯤ ꯖꯒꯣꯢ]] ꯅꯠꯇ꯭ꯔꯒ [[ꯖꯒꯣꯢ ꯔꯥꯁ]] ꯑꯁꯤ ꯏꯟꯗꯤꯌꯥꯒꯤ ꯑꯋꯥꯡꯕ ꯊꯥꯛꯀꯤ ꯖꯒꯣꯢ ꯸ꯒꯤ ꯃꯅꯨꯡꯗ ꯑꯃꯅꯤ ꯫ ===ꯀꯣꯔꯁ ꯔꯤꯄꯔꯆꯣꯢꯔ ꯊꯤꯌꯦꯇꯔ=== ꯐꯝꯄꯥꯛ ꯀꯨꯝꯃꯩ ꯁꯥꯟꯅꯄꯨꯡ ꯑꯁꯤ ꯏꯝꯐꯥꯜ ꯗ ꯃꯃꯤꯡ ꯂꯩꯕ ꯀꯨꯝꯃꯩ ꯁꯥꯟꯅꯄꯨꯡ ꯑꯃꯅꯤ ꯫ ꯃꯁꯤꯗ ꯃꯃꯤꯡ ꯂꯩꯕ ꯐꯝꯄꯥꯛ ꯀꯨꯝꯃꯩ ꯀꯌꯥ ꯄꯨꯊꯣꯛꯇꯨꯅ ꯂꯥꯛꯂꯤ꯫ ==ꯁꯥꯅꯥ-ꯈꯣꯠꯅꯕ== {{Multiple image | direction = vertical | align = right | width = 220 | footer = | image1 = Manipur Polo Players 1875.jpg | image2 = Full gallop polo.jpg }} ꯃꯨꯛꯅꯥ ꯑꯁꯤ ꯅꯝꯅꯕ ꯃꯁꯥꯟꯅ ꯃꯈꯜ ꯑꯃꯅꯤ ꯫<ref>Ved Prakash, Encyclopaedia of North-East India, Volume 4, {{ISBN|978-8126907069}}, pp 1558-1561</ref> ꯃꯨꯛꯅꯥ ꯀꯥꯡꯖꯩ, ꯈꯣꯡ ꯀꯥꯡꯖꯩ ꯄꯨꯟꯁꯤꯟꯅꯔꯒ ꯁꯥꯟꯕꯁꯨ ꯊꯦꯡꯅꯩ꯫<ref>Gurmeet Kanwal, Defenders of the Dawn, {{ISBN|978-8170622796}}, pp 48</ref><ref name=ksl826>Khomdan Singh Lisam, Encyclopaedia Of Manipur, {{ISBN|978-8178358642}}, pp 824-830</ref> [[ꯌꯨꯕꯤ ꯂꯥꯛꯄꯤ]] ꯑꯁꯤ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯒꯤ ꯃꯅꯥꯠꯀꯤ ꯑꯣꯢꯕ ꯃꯁꯥꯟꯅ ꯑꯃꯅꯤ ꯫<ref name=ksl826/><ref>[http://manipur.gov.in/?p=23 Indigenous games of Manipur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150512142602/http://manipur.gov.in/?p=23 |date=12 May 2015 }} Govt of Manipur</ref> ꯎ ꯂꯥꯎꯕꯤ ꯅꯠꯇ꯭ꯔꯒ ꯋꯨ ꯂꯥꯎꯕꯤ ꯑꯁꯤ [[ꯃꯤꯇꯩꯒꯤ ꯃꯤ ꯂꯥꯢ ꯇꯤꯟꯒꯤ ꯋꯥꯔꯤ]] ꯒ ꯁꯥꯀꯣꯟꯅꯇꯨꯅ ꯂꯥꯛꯄꯅ [[ꯍꯦꯜꯂꯣꯢ ꯷]]ꯅ ꯁꯥꯟꯅꯈꯤ ꯍꯥꯢꯕꯒꯤ ꯃꯇꯨꯡꯏꯟꯅ ꯅꯨꯄꯤꯁꯤꯡꯇꯅ ꯁꯥꯟꯅꯔꯤ ꯫ [[ꯍꯤꯌꯥꯡ ꯇꯥꯟꯅꯕ]] ꯑꯁꯤ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯒꯤ ꯄꯅꯥ ꯄꯅꯥ ꯈꯥꯢꯗꯨꯅ ꯁꯥꯟꯅꯕ [[ꯍꯤꯌꯥꯡ ꯍꯤꯂꯦꯟ]] ꯏꯁꯤꯡꯗ ꯂꯝꯖꯦꯜ ꯇꯥꯟꯅꯕ ꯒꯤ ꯃꯁꯥꯟꯅ ꯑꯃꯅꯤ꯫ ===ꯁꯒꯣꯜ ꯀꯥꯡꯖꯩ=== [[ꯁꯒꯣꯜ ꯀꯥꯡꯖꯩ]] ꯃꯁꯥꯟꯅ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯗꯒꯤ ꯍꯧꯔꯛꯈꯤꯕ ꯃꯁꯥꯟꯅ ꯑꯃꯅꯤ ꯫ ꯃꯁꯤ ꯕ꯭ꯔꯤꯇꯤꯁꯁꯤꯡꯗ ꯁꯛꯇꯥꯛꯂꯕꯃꯇꯨꯡꯗ ꯃꯥꯂꯦꯝ ꯄꯨꯝꯕꯗ ꯁꯟꯗꯣꯛꯈꯤ꯫ ꯑꯁꯤꯗꯁꯨ ꯅꯠꯇꯅ ꯑꯉꯥꯡ ꯅꯋꯥꯁꯤꯡꯒꯤ ꯑꯣꯢꯕ ꯃꯁꯥꯟꯅ ꯄꯜꯂꯕꯗ ꯐꯤꯕꯨꯜ ꯍꯥꯕꯤ, ꯈꯨꯠꯂꯣꯛꯄꯤ, ꯆꯐꯨ ꯊꯨꯒꯥꯢꯕꯤ ꯑꯁꯤꯅꯆꯤꯡꯕ ꯑꯁꯤ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯒꯤ ꯀꯥꯆꯤꯟ ꯀꯣꯌꯥꯗ ꯉꯁꯤꯁꯨ ꯁꯥꯟꯅꯔꯤ꯫ ꯏꯟꯗꯤꯌꯥꯒꯤ ꯂꯩꯉꯥꯛꯅ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯗ ꯂꯩꯄꯥꯛꯀꯤ ꯑꯍꯥꯟꯕ [[ꯅꯦꯁꯅꯦꯜ ꯁ꯭ꯄꯥꯔꯠꯁ ꯌꯨꯅꯤꯚꯔꯁꯤꯇꯤ]] ꯁꯥꯟꯅꯕ ꯊꯧꯔꯥꯡꯂꯤ꯫<ref>https://www.thehindu.com/news/national/lok-sabha-passes-bill-to-set-up-sports-varsity-in-manipur/article24594002.ece</ref> ==ꯀꯨꯝꯍꯩ== [[File:Lai haraoba manipur.JPG|thumb|ꯂꯥꯏꯍꯔꯥꯎꯕ ꯖꯒꯣꯏ]] ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯒꯤ ꯀꯨꯝꯍꯩꯁꯤꯡꯗꯤ ꯂꯨꯏ-ꯉꯥꯏ-ꯅꯤ, [[ꯅꯤꯡꯉꯣꯜ ꯆꯥꯛꯀꯧꯕ]], [[ꯏꯃꯣꯏꯅꯨ ꯅꯨꯃꯤꯠ]], [[ꯃꯦꯔꯥ ꯍꯧꯆꯣꯡꯕ]], ꯁꯤꯔꯨꯏ ꯀꯨꯝꯍꯩ, ꯌꯥꯎꯁꯪ, ꯒꯥꯟ-ꯉꯥꯏ, ꯆꯨꯝꯐꯥ ꯍꯩꯀ꯭ꯔꯨ ꯍꯤꯗꯣꯡꯕ, [[ꯏꯗ ꯑꯜ-ꯐꯤꯇꯔ]], [[ꯏꯗ ꯑꯜ-ꯑꯗꯥ]] ꯑꯃꯁꯨꯡ [[ꯈ꯭ꯔꯤꯁꯃꯥꯁ]] ꯃꯊꯛꯇꯥ ꯄꯟꯂꯤꯕ ꯀꯨꯝꯍꯩꯁꯤꯡ ꯑꯁꯤ [[ꯊꯥꯕꯥꯟ|ꯊꯥꯕꯥꯟ]]ꯗ ꯌꯦꯡꯉꯒ ꯄꯥꯡꯊꯣꯛꯄ ꯀꯨꯝꯍꯩꯅꯥ ꯑꯌꯥꯝꯕꯅꯤ ꯫ ꯁꯉꯥꯏ ꯀꯨꯝꯍꯩ ꯲꯰꯱꯷ ꯑꯁꯤ ꯅꯨꯃꯤꯠ ꯱꯰ꯅꯤ ꯆꯨꯞꯅ ꯄꯥꯡꯊꯣꯛꯈꯤ ꯫ ꯁꯉꯥꯏ ꯀꯨꯝꯍꯩ ꯑꯁꯤ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯗ ꯐꯪꯂꯤꯕ ꯁꯥꯖꯤ ꯃꯈꯜ ꯃꯂꯦꯝꯒꯤ ꯃꯐꯝ ꯑꯇꯩꯗ ꯐꯪꯗꯔꯕ ꯌꯥꯝꯅꯥ ꯇꯥꯡꯕ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯒ ꯁ꯭ꯇꯦꯠꯀꯤ ꯁꯥ ꯑꯁꯤ ꯌꯣꯈꯠꯄꯒꯤ ꯄꯥꯟꯗꯝꯗ ꯍꯧꯗꯣꯛꯈꯤꯕ ꯀꯨꯝꯍꯩ ꯑꯃꯅꯤ ꯃꯁꯤ ꯏꯪ ꯀꯨꯝꯖꯥ ꯲꯰꯱꯰ ꯗꯒꯤ ꯍꯧꯔꯛꯈꯤꯕꯅꯤ ꯍꯥꯟꯅ ꯄꯥꯟꯂꯝꯕ ꯂꯩꯉꯥꯛꯁꯤꯡꯅꯥ ꯄꯥꯡꯊꯣꯛꯂꯝꯕ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯇꯨꯔꯤꯖꯝ ꯀꯨꯝꯍꯩꯕꯨ ꯃꯃꯤꯡ ꯑꯣꯟꯊꯣꯛꯇꯨꯅꯥ ꯫ ===[[ꯅꯤꯡꯉꯣꯜ ꯆꯥꯛꯀꯧꯕ]]=== ꯅꯤꯡꯉꯣꯜ ꯆꯥꯛꯀꯧꯕ ꯊꯧꯔꯝ ꯑꯁꯤ ꯆꯩꯍꯤ ꯈꯨꯗꯤꯡꯒꯤ [[ꯍꯤꯌꯥꯡꯒꯩ]] ꯊꯥꯒꯤ ꯲ꯅꯤ ꯄꯥꯟꯕ ꯅꯨꯃꯤꯠ ꯄꯥꯡꯊꯣꯛꯅꯩ ꯫<ref>Khomdan Singh Lisam, ''Encyclopaedia Of Manipur'', {{ISBN|978-8178358642}}, pp. 607–617</ref> ꯃꯁꯤꯒꯤ ꯊꯧꯔꯝ ꯑꯁꯤ ꯂꯥꯞꯊꯣꯛꯅꯕ ꯏꯃꯨꯡ ꯃꯅꯨꯡ ꯄꯨꯟꯅ ꯄꯨꯟꯃꯤꯟꯅꯕꯒꯤ ꯇꯥꯟꯖ ꯱ ꯄꯤ ꯫ '''ꯅꯤꯡꯉꯣꯜ ꯆꯥꯛꯀꯧꯕ''' ꯍꯥꯏꯅ ꯈꯪꯅꯔꯤꯕꯒꯤ ꯃꯔꯝꯗꯤ ꯅꯨꯃꯤꯠ ꯑꯁꯤꯗ ꯃꯄꯥꯝ ꯊꯥꯗꯣꯛꯂꯝꯂꯒ ꯂꯨꯍꯣꯡꯈꯔꯕ [[ꯅꯤꯡꯉꯣꯜ]] ꯃꯈꯩꯕꯨ [[ꯃꯄꯥ]], [[ꯃꯃꯥ]], [[ꯃꯕꯨꯡ]], [[ꯃꯧꯄꯥ]], [[ꯃꯆꯦ]], [[ꯃꯆꯜ]]ꯁꯤꯡꯅ ꯆꯥꯛꯀꯧꯗꯨꯅ ꯄꯨꯟꯅ ꯊꯦꯡꯅꯃꯤꯟꯅꯕꯒꯤ ꯇꯥꯟꯖ ꯑꯁꯤꯗꯒꯅꯤ ꯫ ꯃꯁꯤꯒꯤ ꯊꯧꯔꯝ ꯑꯁꯤ ꯏꯃꯨꯡ ꯃꯅꯨꯡ ꯃꯔꯤ ꯐꯅ ꯂꯩꯅꯕꯅꯤ ꯫ ===[[ꯀꯨꯠ]]=== ꯂꯧꯔꯣꯛꯄ ꯃꯇꯝ ꯅꯣꯕꯦꯝꯕꯔ ꯊꯥꯗ ꯄꯥꯡꯊꯣꯛꯄ,<ref>Khomdan Singh Lisam, ''Encyclopaedia Of Manipur'', {{ISBN|978-8178358642}}, pp. 950–961</ref><ref>G. K. Ghosh, Shukla Ghosh, ''Women of Manipur'', {{ISBN|978-8170248972}}</ref> ꯃꯁꯤꯒꯤ ꯀꯨꯝꯍꯩ ꯑꯁꯤ ꯀꯨꯀꯤ ꯐꯨꯔꯨꯞꯁꯤꯡꯅ ꯄꯥꯡꯊꯣꯛꯄ ꯀꯨꯝꯍꯩ ꯑꯃꯅꯤ ꯫ ꯆꯩꯍꯤ ꯈꯨꯗꯤꯡꯒꯤ ꯅꯣꯕꯦꯝꯕꯔ ꯱ ꯑꯁꯤ [[ꯁ꯭ꯇꯦꯠ]]ꯀꯤ ꯂꯦꯞꯄ ꯅꯨꯃꯤꯠ ꯍꯥꯏꯕꯗꯤ ꯀꯨꯠ ꯀꯨꯝꯍꯩ ꯄꯥꯡꯊꯣꯛꯅ ꯑꯣꯏꯔꯤ ꯫ ===ꯌꯥꯎꯁꯪ=== {{Main|ꯌꯥꯎꯁꯪ}} ꯌꯥꯎꯁꯪ ꯑꯁꯤ [[ꯂꯝꯇꯥ]] ꯊꯥꯒꯤ ꯊꯥꯅꯤꯜ ꯅꯨꯃꯤꯠꯇꯒꯤ ꯄꯥꯡꯊꯣꯛꯅꯩ ꯫ ꯅꯨꯃꯤꯠ ꯑꯁꯤꯗ ꯃꯥꯏꯆꯧ [[ꯂꯧꯔꯦꯝꯕꯝ ꯈꯣꯡꯅꯥꯡꯊꯥꯕ]] ꯄꯣꯛꯈꯤ ꯍꯥꯏꯅ ꯃꯤꯌꯥꯝꯅ ꯊꯥꯖꯅꯩ ꯫<ref>Khomdan Singh Lisam, ''Encyclopaedia Of Manipur'', {{ISBN|978-8178358642}}, pp. 629–632</ref> ===ꯆꯩꯔꯥꯎꯕ=== ꯆꯩꯔꯥꯎꯕ ꯑꯁꯤ ꯁꯖꯤꯕꯨ ꯊꯥꯒꯤ ꯅꯣꯡꯃꯥ ꯄꯥꯟꯕ ꯅꯨꯃꯤꯠꯇ ꯄꯥꯡꯊꯣꯛꯀꯏ ꯫ ===[[ꯒꯥꯟ-ꯉꯥꯏ]]=== [[ꯒꯥꯟ-ꯉꯥꯏ]] ꯀꯨꯝꯍꯩ ꯑꯁꯤ [[ꯓꯦꯂꯤꯌꯥꯔꯣꯡ]] ꯐꯨꯔꯨꯞꯀꯤ ꯌꯥꯝꯅꯥ ꯆꯥꯎꯕ ꯀꯨꯝꯍꯩꯅꯤ. ꯃꯁꯤ ꯅꯨꯃꯤꯠ ꯵ꯅꯤ ꯆꯨꯞꯅꯥ ꯄꯥꯡꯊꯣꯛꯏ ꯑꯃꯁꯨꯡ ꯃꯁꯤ [[ꯃꯂꯤꯌꯥꯐꯝ ꯄꯥꯜꯆꯥ ꯀꯨꯝꯁꯤꯡ]] ꯊꯄꯥꯂꯣꯟ ꯗ ꯌꯨꯝꯐꯝ ꯑꯣꯏꯗꯨꯅꯥ ꯋꯥꯛꯆꯤꯡ ꯱꯳ꯅꯤ ꯄꯥꯟꯕ ꯅꯨꯃꯤꯠꯇꯒꯤ ꯍꯧꯏ ꯫ ==ꯁꯤꯡꯊꯥꯕ ꯌꯥꯕ ꯃꯤꯑꯣꯏꯁꯤꯡ== * [[ꯍꯤꯖꯝ ꯏꯔꯥꯕꯣꯠ]] (꯱꯸꯹꯶-꯱꯹꯵꯱) - ꯂꯝꯌꯥꯟꯕ * [[ꯏꯔꯣꯝ ꯆꯅꯨ ꯁꯔꯃꯤꯂꯥ]] (ꯄ ꯱꯹꯷꯲) - ꯁꯩꯔꯦꯡ ꯏꯕ ꯑꯃꯁꯨꯡ ꯈꯨꯅꯥꯏ ꯑꯃꯨꯕ ꯆꯠꯅꯀꯥꯡꯂꯣꯟꯒꯤ ꯃꯌꯣꯛꯇ ꯂꯩꯕ ==ꯃꯇꯦꯡ ꯂꯧꯐꯝꯁꯤꯡ == {{Reflist}} * {{Cite book|ref=harv|author=Ragini Devi|title=Dance Dialects of India|url=https://books.google.com/books?id=KRz5ykKRVAEC |year=1990 |publisher=Motilal Banarsidass |isbn=978-81-208-0674-0}} * {{Cite book|ref=harv|author=Saryu Doshi|title=Dances of Manipur: The Classical Tradition|url=https://books.google.com/books?id=xRbkAAAAMAAJ|year=1989|publisher=Marg Publications|isbn=978-81-85026-09-1}} * {{Cite book|ref=harv|author=Reginald Massey|title=India's Dances: Their History, Technique, and Repertoire|url=https://books.google.com/books?id=t6MJ8jbHqIwC |year=2004|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-81-7017-434-9 }} * {{Citation |last=Singh |first=Haorongbam Sudhirkumar |title=Socio-religious and Political Movements in Modern Manipur 1934–51 |journal=Inflibnet |year=2011 |url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/handle/10603/121665 |ref={{sfnref|Singh, Socio-religious and Political Movements in Modern Manipur|2011}}}} * {{Cite journal|ref=harv| last= Williams|first=Drid| title=In the Shadow of Hollywood Orientalism: Authentic East Indian Dancing|url= http://jashm.press.illinois.edu/12.3/12-3IntheShadow_Williams78-99.pdf |journal=Visual Anthropology| volume=17|issue=1 |year=2004|pages=69–98 |doi=10.1080/08949460490274013}} ==ꯃꯄꯥꯟꯒ ꯁꯝꯅꯐꯁꯤꯡ== {{Wikiquote}} {{Commons category}} '''ꯂꯩꯉꯥꯛ''' * {{Official website|manipur.gov.in}} * [https://web.archive.org/web/20140608105853/http://tourismmanipur.nic.in/ Official Tourism Site of Manipur] '''ꯃꯌꯥꯝꯒꯤ ꯂꯧꯁꯤꯡ''' * [https://www.britannica.com/place/Manipur Manipur] ''Encyclopædia Britannica'' entry * {{Dmoz|Regional/Asia/India/Manipur|Manipur}} * {{Osmrelation-inline|2027869}} [[Category:ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ]] [[ꯃꯆꯥꯈꯥꯏꯕ:ꯏꯟꯗꯤꯌꯥꯒꯤ ꯁ꯭ꯇꯦꯠ]] [[Category:ꯏꯟꯗꯤꯌꯥ ꯁ꯭ꯇꯦꯠꯁ ꯑꯃꯁꯨꯡ ꯌꯨꯅꯤꯌꯟ ꯇꯦꯔꯤꯇꯣꯔꯤꯁꯤꯡ]]
ꯑꯇꯦꯟꯕꯥ ꯁꯟꯗꯣꯛꯅꯥ ꯇꯥꯛꯄꯥ:
Please note that all contributions to ꯚꯥꯔꯠꯄꯤꯗꯤꯌꯥ may be edited, altered, or removed by other contributors. If you do not want your writing to be edited mercilessly, then do not submit it here.
You are also promising us that you wrote this yourself, or copied it from a public domain or similar free resource (see
ꯚꯥꯔꯠꯄꯤꯗꯤꯌꯥ:ꯁꯤꯟꯗꯣꯔꯛꯄꯒꯤ ꯍꯛ
for details).
Do not submit copyrighted work without permission!
ꯇꯣꯛꯄ
ꯁꯦꯝꯒꯠ ꯁꯥꯒꯠꯅꯕ ꯃꯇꯦꯡ
(ꯑꯅꯧꯕꯥ ꯊꯣꯡꯅꯥꯎꯗꯥ ꯍꯥꯡꯗꯣꯛ ꯎ)
ꯃꯁꯤꯒꯤ ꯂꯃꯥꯏꯁꯤꯗ ꯁꯤꯖꯤꯟꯅꯕ ꯇꯦꯝꯄꯂꯦꯠꯁꯤꯡ:
ꯇꯦꯝꯄ꯭ꯂꯦꯠ:Citation
(
ꯁꯦꯝꯒꯠꯂꯨ
)
ꯇꯦꯝꯄ꯭ꯂꯦꯠ:Cite book
(
ꯁꯦꯝꯒꯠꯂꯨ
)
ꯇꯦꯝꯄ꯭ꯂꯦꯠ:Cite journal
(
ꯁꯦꯝꯒꯠꯂꯨ
)
ꯇꯦꯝꯄ꯭ꯂꯦꯠ:Cite news
(
ꯁꯦꯝꯒꯠꯂꯨ
)
ꯇꯦꯝꯄ꯭ꯂꯦꯠ:Cite web
(
ꯁꯦꯝꯒꯠꯂꯨ
)
ꯇꯦꯝꯄ꯭ꯂꯦꯠ:Commons category
(
ꯁꯦꯝꯒꯠꯂꯨ
)
ꯇꯦꯝꯄ꯭ꯂꯦꯠ:Convert
(
ꯁꯦꯝꯒꯠꯂꯨ
)
ꯇꯦꯝꯄ꯭ꯂꯦꯠ:Dmoz
(
ꯁꯦꯝꯒꯠꯂꯨ
)
ꯇꯦꯝꯄ꯭ꯂꯦꯠ:IPAc-en
(
ꯁꯦꯝꯒꯠꯂꯨ
)
ꯇꯦꯝꯄ꯭ꯂꯦꯠ:ISBN
(
ꯁꯦꯝꯒꯠꯂꯨ
)
ꯇꯦꯝꯄ꯭ꯂꯦꯠ:India census population
(
ꯁꯦꯝꯒꯠꯂꯨ
)
ꯇꯦꯝꯄ꯭ꯂꯦꯠ:Infobox region symbols
(
ꯁꯦꯝꯒꯠꯂꯨ
)
ꯇꯦꯝꯄ꯭ꯂꯦꯠ:Infobox settlement
(
ꯁꯦꯝꯒꯠꯂꯨ
)
ꯇꯦꯝꯄ꯭ꯂꯦꯠ:Main
(
ꯁꯦꯝꯒꯠꯂꯨ
)
ꯇꯦꯝꯄ꯭ꯂꯦꯠ:Main other
(
ꯁꯦꯝꯒꯠꯂꯨ
)
ꯇꯦꯝꯄ꯭ꯂꯦꯠ:Multiple image
(
ꯁꯦꯝꯒꯠꯂꯨ
)
ꯇꯦꯝꯄ꯭ꯂꯦꯠ:Official website
(
ꯁꯦꯝꯒꯠꯂꯨ
)
ꯇꯦꯝꯄ꯭ꯂꯦꯠ:Osmrelation-inline
(
ꯁꯦꯝꯒꯠꯂꯨ
)
ꯇꯦꯝꯄ꯭ꯂꯦꯠ:Pie chart
(
ꯁꯦꯝꯒꯠꯂꯨ
)
ꯇꯦꯝꯄ꯭ꯂꯦꯠ:Reflist
(
ꯁꯦꯝꯒꯠꯂꯨ
)
ꯇꯦꯝꯄ꯭ꯂꯦꯠ:See
(
ꯁꯦꯝꯒꯠꯂꯨ
)
ꯇꯦꯝꯄ꯭ꯂꯦꯠ:See also
(
ꯁꯦꯝꯒꯠꯂꯨ
)
ꯇꯦꯝꯄ꯭ꯂꯦꯠ:Webarchive
(
ꯁꯦꯝꯒꯠꯂꯨ
)
ꯇꯦꯝꯄ꯭ꯂꯦꯠ:Wikiquote
(
ꯁꯦꯝꯒꯠꯂꯨ
)
Module:Check for unknown parameters
(
ꯁꯦꯝꯒꯠꯂꯨ
)
Module:Hatnote
(
ꯁꯦꯝꯒꯠꯂꯨ
)
Module:Main
(
ꯁꯦꯝꯒꯠꯂꯨ
)